Azərbaycanın qədim, zəngin tarixə və mədəniyyətə malik şəhərlərindən biri olan Lənkəran öz əlverişli coğrafi mövqeyi, göz oxşayan təbii közəllikləri, barlı-bərəkətli torpağı, ən başlıcası ilə zəhmətkeş insanları ilə həmişə diqqəti cəlb edib.
Mavi Xəzər, başı buludları dələn əzəmətli Talış dağları, nağıllar aləmini xatırladan Hirkan Milli Parki, Qızılağac qoruğu, əsrarəngiz Xanbulançay, məşhur “İstisu” sanatoriyası, dəmirağacı meşələri, ucsuz-bucaqsız çay və çəltik plantasiyaları, limon, narıngi, portağal bağları Lənkəran əsrarəngizliyinin yalnız bir hissəsidir.
Dairəvi qala, Mayak, hazırda Lənkəran Dövlət Universitetinin əsas binasının yerləşdiyi İsa bəyin evi, Lənkəran Tarix Diyarşünaslıq Muzeyinin istifadəsində olan Mirəhməd xanın əzəmətli sarayı, Böyük bazar və Kiçik bazar məscidləri və daha neçə-neçə abidə, ziyarətgah və inanc yerləri isə Lənkəran tarixinin və mədəniyyətinin möhtəşəm yadigarlarıdır. Şəhər öz memarlıq quruluşu, maddi və mənəvi mədəniyyəti, milli-mənəvi dəyərləri və bu dəyərlərə mühafizəkar münasibəti ilə də seçilir ki, bu da onu obrazlı şəkildə “keçmişlə bu günün, tarixiliklə müasirliyin qovuşduğu, birləşdiyi məkan” kimi xarakterizə etməyə imkan verir.
Bu tarixi-etnoqrafik sinkretiklik və özünəməxsusluq gənc tədqiqatçı, elə bu diyarın öz yetirməsi olan Şöhrət Mirzə oğlu İbadovun “Lənkəran şəhəri XIX-XX əsrin əvvəllərində (tarixi-etnoqrafik tədqiqat)” adlı monoqrafiyasından da aydın görünür. Etiraf edək ki, Lənkəran haqqında çox yazılmasına və çox deyilməsinə baxmayaraq, sözügedəm monoqrafiya şəhərin tarixi etnoqrafiyasına həsr olunmuş ilk fundamental əsər olmaqla daha böyük elmi əhəmiyyət kəsb edir.
Beş fəsildən ibarət monoqrafiyanın “Qısa coğrafi və tarixi icmal” adlanan birinci fəsli “Lənkəran” oykoniminin izahına, bu haqda elmi ədəbiyyatda mövcud olan müxtəlif versiyaların müqayisəli təhlilinə, şəhərin təbii-coğrafi yerləşməsinə, onun iqlim və relyef xüsusiyyətlərinə, şəhərin yaranma tarixi ilə əlaqədar məlum fikirlərin təhlilinə və XX əsrin əvvəllərini də əhatə edən dövrdə siyasi-iqtisadi inkişaf xüsusiyyətlərinə həsr olunmuşdur.
“Əhalinin inkişaf dinamikası” adlanan ikinci fəsildə araşdırılan dövrdə demoqrafik proseslər - Lənkəran şəhəri əhalisinin təbii və mexaniki hərəkəti, sosial və konfessional strukturu ilə bağlı məsələlər, XIX əsrin 30-cu illərindən başlayaraq çar hökumətinin köçürmə siyasəti, kapitalist istehsal münasibətlərinin dərinləşməsi, iqtisadi və ticarət əlaqələrinin genişlənməsi fonunda burada məskunlaşdırılan xristian ünsürlərin (rus, erməni, alman, polyak, yəhudi və s.) hesabına şəhərin etnik strukturunda baş verən dəyişikliklər, və s. öz dolğun təhlilini tapmışdır.
Monoqrafiyanın “Memarlıq və maddi mədəniyyət” adlanan üçüncü fəslində Lənkəran şəhərinin memarlıq quruluşundan, XIX əsr ərzində şəhərsalma sahəsində burada yerinə yetirilən layihələrdən, şəhərin zaman-zaman məhv edilmiş, eyni zamanda günümüzə qədər gəlib çatmış tarixi abidələrindən, xalq yaşayış evlərinin daxili və xarici kompozisiya quruluşundan, ənənəvi tikinti materiallarından, zəngin mətbəxindən, geyim mədəniyyətindən, xalq nəqliyyatı və rabitə vasitələrindən bəhs olunur.
“Təsərrüfat həyatı, sənətkarlıq və ticarət” adlanan növbəti – dördüncü fəsildə adından da göründüyü kimi, aqrar, sənətkarlıq və ticarət məsələləri tədqiq edilmişdir. Gənc alimin araşdırmalarından məlum olur ki, XIX əsr - XX əsrin əvvəllərində şəhər statusuna rəğmən, Lənkəranın iqtisadi həyatında əkinçilik və maldarlıq mühüm yer tutmuşdur. Belə ki, XIX əsrin 40-cı illərində şəhər daxilində “aker torpaqları” adlanan sahələrdə 100 min puddan artıq çəltik, taxıl (buğda, arpa və s.) məhsulu toplanmışdır. Bundan əlavə, Lənkəranın təbii-coğrafi göstəriciləri (yağıntının bolluğu, sünü suvarmaya ehtiyacın olmaması, geniş münbit torpaq sahələrinin mövcudluğu və s.) burada bostançılığın, bağçılığın, texniki bitkilərin - xüsusilə də ənənəvi boyaqçılıqda mühüm yer tutan indiqo, qızıl boya, habelə şəkər qamışı əkinçiliyinin inkişaf etdirilməsinə imkan vermişdir. Şəhər əhalisinin bir qismi də maldarlıq təsərrüfatı ilə məşğul olmuş və maldarlıq məhsulları insanların qida rasionunun, gündəlik dolanışığının əsas mənbələrindən birini təşkil etmişdir.
Bundan əlavə, tədqiq olunan dövrdə Lənkəranda müxtəlif istehsal sahələri - 2 kərpic zavodu (illik istehsalı 1205 manat), unüyütmə (buxar dəyirmanları) və kirəmit istehsalı müəssisələri, boyaqxanalar, dabbaqxanalar, ipəksarıma fabriki və çox sayda sənətkarlıq emalatxanaları da fəaliyyət göstərmişdir. Müəllifin istinad etdiyi mənbə və ədəbiyyat materiallarından görünür ki, XIX əsrdə şəhər Azərbaycanda balıq və balıq məhsulları istehsalı üzrə Cənubi Qafqazda birinci yeri tutmuşdur. Olxovo gölündə və Qumbaşıda – Xəzər sahillərində yerləşən əsas balıq vətəgələri Azərbaycanın tanınmış iş adamları olan Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Mir Əhməd xan Talışinski və digər şəxslərin vəsaiti hesabına çalışmışdır. Maraqlı məlumatlardan biri də bəhs edilən dövrdə Lənkəran şəhərində bir şərab istehsal edən müəssisənin olması barədə verilən məlumatdır.
Monoqrafiyanın bu fəslində həmçinin sənətkarlıq və ticarət məsələləri, o cümlədən, daxili və xarici ticarətdə Lənkəran şəhərinin rolu geniş şərh edilmişdir. Müəllifin araşdırmalarından məlum olur ki, tarixən Lənkəranda bir çox sənət-peşə sahələri inkişaf etmiş və şəhər təkcə Azərbaycanın deyil, bütün imperiyanın daxili, eləcə də Yaxın və Orta Şərq ölkələri ilə ticarət əlaqələrində mühüm rol oynamışdır. Bəhs edilən dövrdə şəhərdə iki bazar – “Böyük bazar” və “Kiçik bazar”, 1845-ci ildən isə yarmarka fəaliyyət göstərmişdir.
Tədqiqat əsərinin sonuncu – beşinci fəslində isə Lənkəran şəhəri əhalisinin mənəvi mədəniyyəti – xalq təhsili, elm, mətbuat, ədəbi məcləslər və onların üzvləri, inam və etiqadlar, el köməyi, toy və Novruz adətləri, folklor yaradıcılığı, musiqi və s. kimi məsələlər şərh edilmişdir.
Səlis və axıcı dili ilə seçilən monoqrafiya heç şübhəsiz ki, gənc alimin çoxillik gərgin əməyinin bəhrəsidir. Ayrı-ayrı problemlərin təhlili zamanı ortaya qoyulan faktların və məlumatların çoxu ilk dəfə işıq üzü görməklə, monoqrafiyanın elmi dəyərini xeyli artırır. Odur ki, Şöhrət İbadovun zəngin mənbə, ədəbiyyat və çöl-etnoqrafik materialları əsasında yazılan, şəhərin maddi-mədəni irsinə və məişət həyatına dair illüstrativ materiallarla zəngin olan bu əsərini cəsarətlə Lənkərana, lənkəranlılara, bütövlükdə Azərbaycan elminə layiqli tövhə, ərməğan hesab edə bilərik. Heç şübhə yoxdur ki, əsər tez bir zamanda elmi ictimaiyyətin diqqətini cəlb edəcək və geniş oxucu kütləsinin stolüstü kitabına çevriləcəkdir.
Tahir Şahbazov AMEA Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
