“Köpük heç bir şey olmadığı üçün uçub gedər. İnsanlara faydalı olan isə yer üzündə qalar (Rə`d, 17).
Bu günlər 100 illik yubleyini qeyd etdiyimiz Bakı Dövlət Universitetinin (ADU) Şərqşünaslıq fakültəsinin yetirmələri harada olublarsa, istər ölkə daxilində, istərsə də Azərbaycanın hüdudlarından kənarda qazanmış olduqları bilik və intelektual səviyyələri ilə həmişə seçiliblər. Şərqşünaslıq fakültəsinin ənənələrini davam etdirən elm məbədlərindən biri də Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutudur. Belə ki, bir zamanlar institutun kadr potensialı üçün baza rolu oynayan fakültənin yetirmələri zəngin xəzinənin sirlərinin açılmasında, Azərbaycan elminə töhfələr verməkdə bu gün də öndə gedirlər. Əlyazmalar xəzinəsində mühafizə olunan yüzlərlə ərəb, fars və türk dillərində olan əlyazma məhz Şərqşünaslıq fakütəsinin keçmiş məzunlarının tərcümə və tədqiqatlarında işıq üzü görmüş, digər elm sahələri üçün mənbəyə çevrilmişdir. Şərqin mənəvi nemətlərindən qidalanan bu insanlar özləri bir xəzinəyə çevrilmişlər. Şərqşünaslıq fakültəsinin çəfakeş yetirmələrindən biri də filologiya elmləri doktoru Nəsib Cümşüd oğlu Göyüşovdur.1970-ci ildə BDU-nun Şərqşünaslıq fakültəsini fərqlənmə diploma ilə bitirən və həmin ildən AMEA Əlyazmalar İnstitutunda əmək fəaliyyətinə başlayan Nəsib Göyüşov kiçik elmi işçi, elmi işçi, elmi katib və şöbə müdiri vəzifələrində işləmişdir. Hal-hazırda “Farsdilli əlyazmaların tədqiqi” şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışır. Nəsib Göyüşov həm də respublikada güvənilən tərcüməçidir. 1974-1976-cı illərdə İran İslam Raspublikasının Tehran, 1984-1986-cı illərdə isə İsfəhan şəhərində SSRİ Energetika Nazirliyinin göndərişi ilə bu ölkədə elektrostansiya tikintisi sahəsində tərcüməçilik etmişdir.
Nəsib müəllim 1981-ci ildə Tibilisidə “Azərbaycan dili feili bağlama tərkiblərinin fars dilində ifadə üsulları” mövzusunda müdafiə etdiyi dissertasiyaya görə filologiya elmləri namizədi elmi dərəcəsini almışdır. 2009-cu ildə Bakıda “Füzulinin sənət və mərifət dünyası” mövzusunda müdafiə etdiyi işə görə isə filologiya elmləri doktoru elmi dərəcələrini almışdır. Yaradıcılığını yorulmadan davam etdirən görkəmli alim Azərbaycan, rus, türk, fars, yunan və ingilis dillərində 20 kitab və 170-dən çox məqalənin müəllifidir. Sankt-Peterburq, İran, Yunanıstan və Türkiyədə on altıdandan çox beynəlxalq konfransda çıxış etmişdir.
N.Göyüşovun elmi yaradıcılıq istiqamətləri çoxşaxəlidir. Onun yaradıcılığında birinci yeri farsdilli əlyazmaların elmi təsviri və kataloqlaşdırılması tutur. Bu sahədə Azərbaycanın görkəmli şərqşünas alimi Rüstəm Əliyevi özünə ustad bilir. Əlyazmalar İnstitutunun iş prinsipinin əsası hesab edilən əlyazmaların elmi-polioqrafik təsviri dəqiqlik tələb edən məsuliyyətli bir işdir. Rüstəm Əliyev kimi səriştəli alimlər sələflərindən öyrəndikləri bu peşəni təmənnasız olaraq gənc nəslə ötürmüşlər. Bu ənənə günümüzdə də davam etməkdədir. Rüstəm Əliyevin rəhbərliyi ilə ilə farsdilli əlyazmalar kataloqunun I, II və III cildləri işıq üzü görmüşdür. Əlbəttə, topluya daxil edilmiş təsvirlərin ərsəyə gəlməsində Nəsib müəllimin də əməyi danılmazdır. Alimin müxtəlif elmi toplularda həmin sahə ilə bağlı dərc etdirdiyi elmi məqalələr işindəki bacarığından xəbər verir. Bu qəbildən olan “Aktualğnıe voprosı kataloqizaüii vostoçnıx rukopisey na sovremennom gtape”, “Dokumentalğnaə pamətğ istorii”, “Yazılı abidələrin akademik tədqiqi və nəşri problemi” və s. kimi məqalələri gənc təsvirçilərin tez-tez müraciət etdikləri mənbələrdir.
Nəsib müəllimin yaradıcılığının ikinci istiqamətini klassik ədəbiyyat üzrə araşdırmalar tutur. Dahi Nizami yaradıcılığına müraciət edən alimin “İsgəndərnamə”: mədəniyyətlərin dialoqu və universal bəşəri dəyərlər” adlı yığcam kitabında bir aləm məna var. Nəsib müəllim bu kitabda “İsgəndərnamə” əsərində mədəniyyətlərarası dialoq və universal bəşəri dəyərlər problemini təhlil etmişdir. Araşdırmada müəllif belə bir nəticəyə gəlir ki, dastanın arxa planında Nizami iki təzadlı qütbü qarşılaşdırır. İsgəndər – tarixi şəxs, sərvət və hərbi güc sahibi, Zülqərneyn – peyğəmbər və mənəvi güc sahibi, İsgəndər – Ammon-Zevsin oğlu, Zülqərneyn – bəşər və peyğəmbər, İsgəndər fateh – Zülqərneyn adil hökmdar, İsgəndərin məsləhətçisi filosof Aristotel, Zülqərneynin yol göstərəni – qeyb aləmini bilən Xızır, İsgəndər – şərab və əyləncəyə meyllənir, Zülqərneyn – şərab içməz və əyləncədən uzaqdır. Əslində Nizami makedonyalı İsgəndər müqabilində Qurandan gələn Zülqərneyn obrazını üstün bilir. Əsərin sonunda İsgəndərin rast gəldiyi ədalətli cəmiyyət isə Meybodinin Quran təfsirindən götürülmüşdür.
Yunan dilinə tərcümə edilərək işıq üzü görmüş həmin kitabda yunanlı bir müəllifin eyni mövzudan irihəcmli məqaləsi də daxildir.
2012-ci ildə Nəsib müəllimin respublikada yeganə peşəkar miniatür üzrə mütəxəssis sayılan sənətşünaslıq elmləri doktoru Cəmilə Həsənzadə ilə Yunanıstanda rastlaşər. Mədəniyyət Nazirliyinin xətti ilə Yunanıstana ezam olunmasında məqsəd Rodos adalarında şəxsi kitabxanaların birində mühafizə olunan Nizaminin “Xəmsə”si ilə tanışlıq idi. XVII əsrə aid həmin əlyazmada 64 miniatür vardı. Dahi Nizamiyə olan dərin rəğbət alimi onun sirlər dünyasına çəkib aparmış və bu sahədə bir-birindən maraqlı araşdırmaları dünya nizamişünaslıq elmi üçün yeni səhifələr açmışdır. Nəsib müəllim mərhum sənətşünas Cəmilə xanımın işlədiyi “Qələmin sehri (Nizami “Xəmsə”sindən seçilmiş minyatürlər)” başlıqlı layihədə həmmüəllif və kitabın redaktorudur. İki cildlik bu rəsmli kitab Türkiyədə Azərbaycan və ingilis dillərində nəfis şəkildə nəşr edilmişdir.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2021-ci ili Nizami Gəncəvi ili qeyd etməsi ilə əlaqədar olaraq dahi şairin 880 illik yubileyi ilə əlaqədar ölkənin hər yerində tədbir və konfranslar keçirilmiş, kitablar nəşr edilmişdir. Akademik Rəfael Hüseynovun redaktəsi ilə nəşr olunun “Nizami Gəncəvi klassik və müasir araşdırmalarda” adlı irihəcmli kitabda (Elm və Təhsil. Bakı. 2021) Nəsib müəllimin “Xəmsə”: Söz və hikmət xəzinəsi” adlı maraqlı araşdırması dərc edilmişdir. Bu araşdırmada müəllif öncə nizamişünaslığın problemlərindən və bu sahədə olan boşluqlardan bəhs edir, təhriflərə qarşı çıxır və belə qənaətə gəlir ki, “nizamişünaslıqda iki cəhət diqqət mərkəzində dayanır: halallıq və akademizm”. Ortada şairin öz orijinal sözü, öz düşüncəsi, öz ruhu, bəhrələndiyi ilkin qaynaqlar və sənədli faktlara dayanan elmi təhlil ilə yanaşı, səmimiyyət və sevgi olmalıdır. Nizami irsini anlamaq istəyində olan hər kəs bütün deyilənləri nəzərə almalı, həm də Quranda deyildiyi kimi, ölçünü və tərəzini düz tutmalıdır:
Vay o zərgərin halına ki, hesab vaxtı
Onun qızılının əyarı gümüşdən az gəlsin (Nizami)”.
Araşdırmada Nizami “Xəmsə”si aşağıdakı əsas istiqamətlər üzrə dəyərləndirilir:
1. Sözün dəyəri və uca məqamı;
2. Hikmət və onun universal məzmunu;
3. İnsan, onun xilqətinin hədəfi və əsas dəyərləri;
4. Tövhid etiqadı və pak iman;
5. Seyr və süluk, nəfslə mücadilə;
6. Ədəb və əxlaq;
7. İctimai ədalət və fəzilətli cəmiyyət.
Bunlarla yanaşı, Nəsib müəllim Nizamişünaslıqla bağlı bir sıra irihəcmli məqalələr də dərc etdirmişdir. Müəllifin “Nizami idealının əsas qaynaqları və cizgiləri”, “Nizami və klassik Şərq poetikası”, “Nizamişünaslığın müasir problemləri və Nizami dünyası ilə ümumi tanışlıq (“Sirlər xəzinəsi”ndən “İskəndərnamə”yə), “Khamsa: The Source of Wisdom and Civilization” (ingilis dilində Almaniyada nəşr olunub), “Xəmsə”: Fərqli sivlizasiyaların görüşü” ünvanlı yazıları dünya nizamişünasları tərəfindən orjinal və yeni söz kimi qarşılanır.
Məhəmməd Füzuli yaradıcılığına müraciət edən alim araşdırmalarının nəticəsi olaraq elm aləminə iki monoqrafiya təqdim etmişdir.
Beynəlxalq Suruş nəşriyyatı tərəfindən çap olunan “Füzulinin sənət və mərifət dünyası” ünvanlı monoqrafiya müəllifin doktorluq dissertasıyasına qaynaqlıq etmiş sanballı elmi araşdırmadır. Kitab haqqında akademik Vasim Məmmədəliyev və professor Əliyar Səfərli ayrı-ayrılıqda rəy çap etdirmişlər. Hər iki alim bu kitabı Azərbaycan klassik ədəbiyyatının tədqiqində, xüsusilə Füzulişünaslıqda yeni mərhələ adlandırmışlar. Belə ki, burada dahi şairin sənət və bədii - estetik dünyasının incəlikləri sovet ideologiyasından kənar, sənətkarın mənsub olduğu mənəvi dəyərlərə uyğun şəkildə, islam mədəniyyəti müstəvisində, Quran və irfan işığında araşdırılır. Nəsib müəllimin “Füzuli: Düşüncə və ruhun poetikası” ünvanlı ikinci monoqraafiyasını birinci kitabının davamı hesab etmək olar. Burada müəllif Füzuli poetikasına yeni baxışla yanaşır və göstərir ki, Füzulinin poetik aləmində bir-birindən ayrılmaz iki mühüm ünsür birləşir: düşüncə və ruh. Burada klassik söz sənətinin incəlikləri müasir elmi metodologiya əsasında araşdırılır, Füzuli sözünün dərin rəmzi məna qatları, fəlsəfi dərinlikləri aşkar edilir, şairin poetik düşüncə və ruhunun modelləri müəyyən edilir. Füzuli qəzəllərinin poetik stukturunda yer alan ikili qarşılaşma, təzad, analogiya və paralellik əlaqəsi Şərq poetikasının qəlibləri əsasında üzə çıxarılır.
Bu iki kitabla yanaşı, alimin Füzuli yaradıcılığının çeşidli yönlərini təhlil edən çoxsaylı konfrans materialları və məqalələr dərc edilmişdir, onlardan bəzilərinin xatırlatmaq yerinə düşərdi: “Füzuli: eşq və mərifət dünyası”; “Füzuli dünyası: İslam və Quran anlamı”; “Füzulinin söz sənətində bədii məntiq və tənasüblük”; “Füzuli sənətində yazı, xətt və təsvirlə bağlı rəmzi yozumlar”; “Füzuli dünyasını Yunus İmrə və Mövlana ilə qovuşduran ortaq dəyərlər”; “Təsəvvüf rəmzlərinin əsas qaynaqları və təsnifatı” və s. kimi bir-birindən dolğun yazılarında Nəsib Göyüşov Füzuli yaradıcılığına müxtəlif aspektlərdən yanaşaraq, özünəməxsus şərhlər vermişdir. Ümumiyyətlə, Nəsib müəllimim elmi təhlillərinə xas bir cəhəti xüsusilə vurğulamaq istərdik: o, həmişə ilkin qaynaqlara müraciət edir, klassik nəzəri sistemlər və müasir elmi metodlardan faydalanaraq sənədsiz və dəlilsiz mülahizə irəli sürmür. İrəli sürdüyü müddəaları məntiqlə əsaslandıra bilir.
Nəsib müəllimin şərqşünaslıq araşdırmalarının daha bir qolunu “Şərqdə sənət və poetikanın nəzəri məsələləri” mövzusu təşkil edir. Müəllifin “Milli sənətin nəzəri təhlilinə giriş” ünvanlı monoqrafiyası bu sahədə ərsəyə gətirdiyi sanballı bir əsərdir. Kitabda milli sənətin növləri: musiqi, xalçaçılıq, rəssamlıq, xəttatlıq, memarlıq və söz sənətinin nəzəri əsasları təhlil edilir. İslam sivilizasiyası məkanında təkamül yolu keçən həmin sənət növlərinin məzmunca zənginləşməsində İslam dəyərlərinin rolu qabardılır. Qeyd edək ki, Sovetlər dönəmində Azərbaycanda sənətşünaslıq milli-mənəvi köklərdən ayrılaraq materialist dünyagörüşü əsasında təhlil edilirdi. Nəsib müəllimin bu kitabı keçmiş köklərə qayıdış baxımından maraq doğurur.
Alimin bu qəbildən olan: “Söz sənətinin nəzəri əsasları”; “Şərqdə söz sənətinin dəyərləndirmə prinsipləri”; “Gvolöüiə duxovnıx istokov xudojestvennoqo mışleniə”; “Cəlaləddin Rumi: ruhi işıqlanma və batini mərifət”; “Muğam sənəti Orta çağların mənəvi-estetik dəyərləri işığında”; “Şərq mədəniyyətində xəttin metafizik və estetik anlamı”; “Təsəvvüf və bədii təfəkkür”; “Klassik mətnin təhlilində semiotik yanaşma” və s. kimi məqalələri də elmi maraq doğurur.
Nəsib Göyüşovun elmi yaradıcılığının üçüncü şaxəsini akademik Vasim Məmmədəliyevin tövsiyə və məsləhəti ilə İslam mədəniyyəti üzrə araşdırmalar, xüsusilə təsəvvüf və irfan sahəsində çalışmalar təşkil edir. Alim bu sahədə “Qur’an və irfan işığında” və “Təsəvvüf anlamları və dərvişlik rəmzləri” ünvanlı iki monoqrafiya dərc etdirmişdir.
Mənim elmi redaktoru olduğum birinci kitabda islam düşüncəsinin qaymağı sayılan irfan dəyərləri Quran işığında araşdırılır və monoqrafiyanın elm aləminə gəlməsi bu sahə üzrə Sovetlərdən sonra Azərbaycanda ilkin addım hesab edilə bilər. O cümlədən, təsəvvüf anlamları və dərvişlik rəmzləri də orjinal qaynaqlar əsasında Azərbaycanda ilk dəfə Nəsib müəllim tərəfindən təqdim edilir. Alimin dərindən bələd olduğu mərifət dünyası onun “İslam və sənət dünyası”; “Merac və sənət dünyası”; “İslam və musiqi”; “İslam düşüncə paradigması: əsas yönlər”; “İslamda estetik dəyərlər sistemi”; “İslam universal sivilizasiya modeli kimi”; “İbnül-Ərəbinin düşüncə modelini müəyyənləşdirən əsas aspektlər”; “Hürufiliyin mənşəyi və əsas təlimi”; “Qurani-Kərim bədii təsvirin zəngin qaynağı kimi” ünvanlı məqalələrində öz əksini tapmışdır.
Nəsib Göyüşovun yaradıcılığının dördüncü qolunu klassik islam fəlsəfəsi, irfan və ədəbi mətnlərin farscadan tərcüməsi təşkil edir. İstər fars dilinin incəliklərini, istərsə də islamı dərindən bilməsi nəticəsində Eynülqüzzat Həmədaninin “Təmhidat”, Şeyx Mahmud Şəbüstərinin “Gülşəni-raz”, Şəmsəddin Lahicinin “Məfatihül-icaz fi Şərhi-Gülşəni-raz”, Əbu Hamid əl-Qəzalinin “Kimiyayi-səadət”, Ömər Xəyyamın “Rübailər”, Camal Xəlil Şirvaninin “Nüzhətül-məcalis” kimi əsərlərinin dilimizə qüsursuz tərcümə nümunələrini gətirmişdir. Bunlarla yanaşı, o, əlyazmalardan toplayaraq tərcümə və tərtib etdiyi tibbə aid materialları “Xalq təbabəti xəzinəsindən”, seçmə məqalələr toplusunu isə “Kəşkül” adlı məcmuə şəklində nəşr etmişdir.
Nəsib Göyüşovun rəhbərliyi ilə dinşünaslıq ixtisası üzrə üç fəlsəfə doktoru yetişmiş, fəlsəfə və elmlər doktoru emi dərəcələri alacaq bir çox dissertant və doktorantlara opponentlik etmiş, formal deyil, sözün həqiqi mənasında mütəxəssis rəyi vermişdir.
Nəsib Göyüşov Əlyazmalar İnstitutunun xarici mütəxəssislərin yaradıcılığında daha çox müraciət etdiyi və iqtibaslar verdyi əməkdaşlarından biridir. Təsadüfi deyildir ki, 2011-cu ildə Routledge (London and New York) nəşriyyatı tərəfindən çap edilmiş “Sovet şərqşünaslıq araşdırmaları irsi” (The Heritage of Soviet Orientalist Studies) adlı kitabın Azərbaycan İslam araşdırmaları bölməsində məşhur şərqşünas alim, akademik V. M. Məmmədəliyevlə yanaşı filologiya elmləri doktoru N.Göyüşov barədə də məlumat verilib. San-Fransiskoda yerləşən Akademia.edu saytında N.Göyüşovun əsərləri 70-dən çox ölkədən (ABŞ, Kanada, İngiltərə, Fransa, Almaniya, Rusiya, Danimarka, İsveç, İtaliya, İspaniya, Meksika, Braziliya, Türkiyə, İran, Hindistan, Pakistan, İndoneziya, Yaponiya) olan 700-dən artıq alim tərəfindən izlənmişdir. Müəllifin İslam sahəsindəki araşdırmaları xarici mütəxəssislərin diqqətini daha çox cəlb edir.
Nəsib Göyüşov beynəlxalq konfranslarda söylədiyi məruzə və təqdim etdiyi məqalələri ilə də həmişə diqqət mərkəzindədir. Belə ki, alim Sankt-Peterburq, İran, Yunanıstan və Türkiyədə 16-dan çox beynəlxalq konfransda məqalə ilə çıxış etmişdir.
Alimin aşağıda sadalanan məqalələri isə türk dilində nəşr olunmuşdur: “Ashab-i Kehf kıssası: Tarihsel gerçeklikten dini-epistemolojik ve psikolojik kavrama”; “Tasavvufte İlim ve Seyyid Yahya Bakuvinin bu konuda Düşüncesi”; “Bayramiyye ve diger tasavvufi mekteplerin ortak manevi-kültürel boyutlari”; “Azerbaycan aşık edebiyatında Hz.Ali (a.s) faziletlerinin irfani ve sembolik kavramları”.
Ani olaraq nəzərdən keçirdiyimiz Nəsib Göyüşov yaradıcılığı alimin məhsuldar və səmərəli fəaliyyətinin göstəricisidir. Ümumiyyətlə, Nəsib müəllim ciddi mütəxəssis kimi tanınır. O, hay-küydən və şan-şöhrətdən uzaq sadə ömür yolu keçmişdir. Bu ərəfədə 75 illik yubileyi qeyd edilən, yeni - yeni yaradıcılıq uğurları gözlədiyimiz Nəsib müəllimə Allah-Təaladan can sağlığı diləyirik.
Zəkiyyə Ağababa qızı ƏBİLOVA AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu “Əlyazmaların və əski çap kitablarının tərcüməsi” şöbəsinin baş elmi işçisi, fəlsəfə üzrə elmlər doktoru
