Ermənistanda faşizmə bəslənən rəğbətin Azərbaycan tərəfindən faş edilməsindən sonra dünyanın, xüsusən də bu bəladan daha çox əziyyət çəkən İsrailin, Rusiyanın diqqəti tədricən sözügedən problemə yönəlməkdədir. Belə vəziyyətdə Ermənistanın özünə bəraət cəhdləri isə düşmən ölkəni daha gülünc vəziyyətə salır. Fakt isə bundan ibarətdir ki, Azərbaycan İrəvanın faşizm sevgisini artıq dünya miqyasında hədəf halına gətirir.
Ermənistanda bunlar fonunda faşizmə rəğbətin davam etməsi düşmən ölkəni daha çətin duruma salır. Xatırladaq ki, Ermənistanın mərkəzində və digər bölgələrində faşist Almaniyasının SS birləşmələrinin generalları olan Njde ləqəbli Qaregin Ter-Arutyunyan və Dro ləqəbli Drasmat Kanoyanın heykəlləri qoyulub. Halbuki, bu “qəhrəman”ların alman nasistləri ilə sıx əlaqələri haqqında danılmaz faktlar xarici ölkələrin arxivlərində, həmçinin Rusiyanın özündə də kifayət qədərdır. Ermənistan hakimiyyətinin bu gün də irqçi neonasist ideologiyanı davam etdirməsi məsələsi cari ilin oktyabrında Türkmənistanın paytaxtı Aşqabad şəhərində MDB Dövlət Başçıları Şurasının məhdud tərkibdə iclasında çıxış edən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən bütün dünyanın diqqətinə çatdırıldı.
Bundan sonra maraq doğuran məqamlardan biri Rusiyanın Armavir Şəhər Dumasının deputatı Aleksey Vinoqradovun erməni kilsəsinin ərazisinə daxil olaraq Qareqin Njdenin xatirə lövhəsini qara boya ilə rəngləməsi oldu. Vinoqradov törətdiyi hadisəni şəhər əhalisinin faşizmin tərəfdarı olan Njdenin xatirə lövhəsinin İkinci Dünya müharibəsi qəhrəmanlarının xatirə lövhələrinin yanında yerləşməsinin əleyhinə olması ilə izah edib. Ondan öncə isə Rusiya Dövlət Dumasının deputatı Leonid Kalaşnikov bildirib ki, xatirə löhvəsinin qoyulması böyük səhvdir. Bununla bağlı baş verən digər hadisə isə Ermənistanda səfərdə olan rus jurnalistlərin məsələyə münasibəti oldu. Onlardan biri olan jurnalist Stanislav Smaqin baş nazir Nikol Paşinyana bu xüsusda sual ünvanladı. Jurnalist Njdenin, ermənilər üçün qəhrəman olsa da, ruslar üçün əks sima olduğunu bildirib və erməni-rus münasibətlərində arzuolunmaz şəxs kimi dəyərləndirib. Daha sonra jurnalist qeyd edib ki, bu məsələ ətrafında dəqiq fikir formalaşdırmaq üçün buraya gəlib. Jurnalist “Njdenin həyat və fəaliyyətinin ziddiyətli məqamlarının araşdırılması üçün erməni və rus həmkarlardan ibarət komitənin təşkil edilməsi məqsədəuyğun hesab edilirmi” deyə Paşinyana sual ünvanlayıb. Paşinyanın cavabı və yenidən Njdeni qəhrəman kimi təqdim etmək cəhdi isə təkcə Rusiyada yox, elə Ermənistanda da bəzi məqamlar baxımından mənfi qarşılanır. Erməni hərbi tarixçi, hüquqşünas Mher Akobyan bu xüsusda bildirir:“Ermənistan baş naziri Njdenin şəxsiyyətinin qiymətləndirilməsi haqqında jurnalistin sualına cavab verərkən, həmçinin Ermənistanda və Rusiyada Njdenin şəxsiyyətinin müxtəlif qavrayışlarına toxunarkən əsas vurğunu o şeyin üzərinə qoydu ki, Njde qəhrəmandır və ermənilərin varlığı üçün mübarizə aparıb. Paşinyan, Njde nasist liderləri ilə “danışsa” belə, sovet liderləri və xüsusilə də Molotov kimi digər şəxslərlə də “söhbətləri” olduğunu bildirib. Qoy mənim bu ədəbsizliyim bağışlansın, lakin möhtərəm baş nazirə deməliyəm ki, bu, məsələnin yalnız bir tərəfidir və bu kimi həssas suala bu cür yüksək tribunadan cavab verərkən hərtərəfli yanaşma nümayiş etdirmək lazım idi. Paşinyan bunu edə bilmədi. Yeri gəlmişkən, bu cür vacib suallara erməni dilində cavab vermək lazımdır, çünki hər halda rus dili bizim baş nazirimizin parlaq tərəfi deyil, o çox vaxt hətta sözləri seçməkdə və ya sözləri rus dilində düzgün tələffüz etməkdə çətinlik çəkir”.
Digər erməni ekspert Vahe Haikuni isə bildirir ki, Rusiyada müxtəlif qüvvələrin Njde ilə bağlı gündəm formalaşdırılmasına nail ola bilməsi Ermənistanda narahatlıq yaradıb: “Buna görə də ermənilər Paşinyandan siyasi yetkinlik və məsələnin ortaya çıxması üzrə qeyri-dəqiq səbəbləri elə yuvasındaca boğmaq qabiliyyətini nümayiş etdirməsini gözləyirdi. Bəs Paşinyan nə etdi? Paşinyan rus və erməni tarixinə dair biabirçı bir savadsızlıq nümayiş etdirdi. Bu suala cavab vermək üçün kifayət qədər məlumat mənbəyi və zənginliyi mövcud idi. Paşinyan artıq 1989-cu ildə Rusiyanın qanunverici orqanının məlum Molotov-Ribbentrop aktına siyasi və hüquqi qiymət verməsini unudaraq, Molotovun 3-cü Reyxlə təmaslarına toxundu. Faktiki olaraq, Paşinyan bu kimi incə siyasi məsələlərin damarını tuta bilmir, bunun sifarişçilərini hiss etmir və zamanında fürsətdən istifadə edərək əqrəbləri əsl düşmənlərin üzərinə çevirməyi bacarmır. Paşinyan doğrudan da bu məsələ ilə bağlı narahatdırsa, o halda daha incə diplomatik manevrlər tətbiq etməlidir. Əks halda o, erməni-rus ittifaqını dağıtmaq niyyətində olanların dəyirmanına su tökmüş olur”.
Ermənistanı narahat edən digər məsələ isə Azərbaycandan sonra Türkiyənin də bu məsələyə diqqəət yetirəcəyi və onu Rusiya qarşısında qaldıracağıdır. Türkiyədə fəaliyyət göstərən Avrasiya Araşdırmalar Mərkəzinin sədri Alev Kılıç da bunu vacib sayır və xatırladır ki, nasistləri qəhrəmanlaşdırmaq Ermənistanın dövlət siyasətidir. Njdenin türklərə qarşı döyüşməsinin əsasında milli, dini və irqi zəmində qisasçılıq olduğunu diqqətə çatdıran səfir vurğulayıb ki, bütün bu cinayətləri əks etdirən istintaq materialları və məhkəmə qərarları mövcuddur: “Belə bir cinayətkara Ermənistanda heykəl qoymaq beynəlxalq prinsiplərə təhqir və təhdiddir. Erməni-nasist əməkdaşlığına dair üzə çıxarılan hər bir fakt beynəlxalq ictimaiyyət üçün cəlbedicidir. Çünki nasist və terrorçuların qəhrəmanlaşdırılması bütün dünyada sülh və sabitlik üçün təhlükə mənbəyi kimi dəyərləndirilir”. İsrailin ingilisdilli “The Jerusalem Post” qəzeti də xatırladır ki, prezident İlham Əliyev Simon Vizental Mərkəzinin həmtəsisçisi və sədr müavini, yəhudi din xadimi Rabbi Abraham Kuperlə görüşündə bu məsələyə toxunaraq dünyadakı yəhudi icmalarından dəstək istəyib:“İlham Əliyevin bu bəyanatı bir daha yəhudi xalqına hörmət və ehtiramı nümayiş etdirdi. Azərbaycan prezidenti postsovet məkanında və Şərqi Avropa ölkələri arasında nasistlərin əlaltısı və Ermənistanda altı metrlik heykəli qoyulan Njdedən açıq şəkildə danışan yeganə liderdir. Biz xalqların öz tarixini, tarixi keçmişini suveren şəkildə yazmaq və öz milli qəhrəmanlarının xatirəsini əbədiləşdirmək hüququna qarışmırıq. Lakin dəhşətli Holokost cinayətlərində əli olan şəxslərin milli qəhrəmana çevrilməsinə də susmamalıyıq. İnsanlığa qarşı cinayətdə ittiham olunmuş faşist canisini özünün milli qəhrəmanı elan etmək olarmı? Erməni faşisti və antisemit general Qaregin Njdenin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi rüsvayçılıq və Holokost qurbanlarının xatirəsinin təhqir olunmasıdır. İrəvanda erməni faşisti və antisemit Qaregin Njdeyə abidə ucaldılması bir daha təsdiq edir ki, müasir Ermənistanda həm İsrail xalqının nümayəndələrini, həm də sovet əsgərlərini məhv edən bu faşistlərə miqyaslı pərəstiş yaradılıb”.
Nahid SALAYEV
