Məlumdur ki, Azərbaycanın əsas iştirakçısı olduğu “Cənub Qaz Dəhlizi" Avropanın enerji təhlükəsizliyinə ölkəmizin növbəti töhfəsi sayılır. Bu məqam Avropada da yüksək qiymətləndirilir və Azərbaycan qazının alışının mümkün qədər tezləşdirilməsi məqsədilə müvafiq addımlar atılır. Məhz belə bir vaxtda məlum olub ki, Avropa Komissiyası Azərbaycan təbii qazının Avropaya nəqlini nəzərdə tutan layihələrə maliyyə vəsaiti ayıracaq.
Məsələ ilə bağlı Avropa Komissiyasının yaydığı məlumatda bildirilir ki, Avropa Komissiyası Azərbaycan və Türkmənistan təbii qazının Gürcüstan və Türkiyədən keçməklə Avropa İttifaqı (Aİ) ölkələrinə nəqlini nəzərdə tutan Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin Genişləndirilməsi (CQBKG), TANAP və “Transxəzər” qaz kəməri layihələrinin həyata keçirilməsi məqsədilə ümumilikdə 1 milyon 871 min avro maliyyə vəsaiti ayıracaq. Sonrakı dövrdə də əlavə maliyyə vəsaitlərinin ayrılması gözlənir. Elə bu da həm Azərbaycandan qaz nəqlinin tezləşməsi, həm də Azərbaycan üzərindən digər mənbələrdən qaz idxalı layihələrinin həyata keçməsi demək olacaq. Belə görünür ki, Avropa Komissiyası “Transxəzər” qaz kəmərinin çəkilişini tezləşdirməklə Azərbaycan üzərindən türkmən qazını da almaq niyyətindədir. Elə bu günlərdə Birləşmiş Ştatların Karlton Universitetinin Avropa, Rusiya və Avrasiya Tədqiqatları Mərkəzinin baş ekspertlərindən Robert Kutler də bildirib ki, Avropa İttifaqı “Transxəzər”i özünün Ortaq Maraq Layihələri Siyahısına daxil edib: “Bu isə layihənin Avropa bankları tərəfindən maliyyələşdirilməsini tamamilə real edir. Hadisələr belə sürətlə inkişaf etsə, “Transxəzər”in birinci xətti üzrə qaz Avropaya paylaşdırılmaq üçün İtaliyaya artıq 2020-ci ildə çata bilər. Birinci xətt üzrə iş artıq gedir. Bu xətt üzrə Azərbaycan qazı Türkiyəyə, oradan isə TANAP vasitəsilə Yunanıstana, daha sonra TAP vasitəsilə İtaliyaya çatdırılmalıdır. Türkmənistan bildirir ki, ildə 30-40 milyard kubmetr qaz ixrac etmək imkanındadır”.
Türkmənistanla yanaşı, İranın da bu il istifadəyə veriləcək TANAP kəmərinə qoşulması qaçılmaz sayılır. Xatırladaq ki, daha öncə İran öz qazını Avropaya çıxarmaq üçün İraq-Suriya marşrutunu seçərək bu ərazidən Aralıq dənizinə çıxmağı düşünürdü. Lakin Suriyadakı müharibə buna mane olur. İran qazının potensial alıcıları olan Oman, Küveyt, İraq, Pakistan kimi ölkələr isə istənilən qiyməti ödəmir. Bu vəziyyətdə İran üçün ən məqbul variant qazını Azərbaycan üzərindən Avropaya göndərməkdir. İran üçün təbii qazın Avropaya çıxarılması təkcə valyuta qazanmaq və milli təhlükəsizliyini təmin etmək anlamına gəlmir. Bu həm də Qərb təzyiqlərindən xilas olmaq deməkdir və bunu Tehranda da yaxşı bilirlər. Elə bu səbəbdən İran qazının da tezliklə Azərbaycan üzərindən Qərbə nəqli gözlənir. Ümumiyyətlə, İran üçün hazırda ən optimal variant Azərbaycanın əsas müəllifi olduğu TANAP-TAP layihələrinə qoşulmaqdır. Buna qədər isə Avropa Azərbaycandan qaz alışını tezləşdirməkdə maraqlıdır. Bunun nəticəsidir ki, Avropa Komissiyası Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı “Şahdəniz-2” yatağından hasil olunacaq qazı Türkiyəyə və bu ölkədən də Avropaya çatdıracaq “Cənub Qaz Dəhlizi”nin tərkib hissəsi olan layihələrin həyata keçməsinin sürətlənməsini istəyir. Xatırladaq ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə ilkin mərhələdə Türkiyəyə 6 milyard kubmetr, Avropaya 10 milyard kubmetr Azərbaycan qazının nəqli nəzərdə tutulur. Azərbaycan təbii qazının cari ildə Türkiyəyə, 2020-ci ilədək isə Avropaya çatdırılması planlaşdırılır. “Cənub Qaz Dəhlizi”nin nəqletmə gücü sonralar ildə 31 milyard kubmetrə qədər artırılacaq. TAP-ın tikintisi üzrə konsorsiumun idarəedici direktoru Luka Skyeppati isə bildirir ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” İtaliyanın və bütün Avropanın enerji təhlükəsizliyini gücləndirəcək. O qeyd edib ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” İtaliyanı yeni qaz mənbələri ilə təmin edəcək. Direktor bildirib ki, İtaliyanın 35 milyard kubmetr qaz tədarükü haqqında müqavilələrinin müddətinin 2020-ci ildə başa çatacağı nəzərə alınsa, Azərbaycan qazının ölkəyə nəqli onun enerji təhlükəsizliyini gücləndirəcək.
Onu da xatırladaq ki, “Şahdəniz” yatağının işlənməsinin ikinci mərhələsində ilk qazın hasilatına 2018-ci il sentyabrında başlanması gözlənir. Ölkəmizin enerji sektorunda atdığı addımların nəticəsidir ki, Azərbaycan artıq Qaz İxrac edən Ölkələr Forumunda tamhüquqlu üzv olmağa dəvət edilir. Forumun baş katibi Yuri Sentyurin bildirir ki, hazırda qurumda müşahidəçi üzv olan ölkələrlə danışıqlar aparılır. Xatırladaq ki, Azərbaycan Qaz İxrac edən Ölkələrin Forumuna daxil olan dövlətlərin nazirlərinin 2015-ci ildə keçirilmiş 17-ci iclasında yekdilliklə təşkilata müşahidəçi qismində qəbul edilib.
Tahir TAĞIYEV
