ABŞ-Qrenlandiya gərginliyi NATO-da hərbi risqlər və siyasi etimad problemləri yarada bilər
Amerikanın Qrenlandiyanı ələ keçirmək üçün hərbi güc tətbiq edə biləcəyi ilə bağlı Ağ Evdən səslənən açıqlamalar NATO daxilində narahatlıq yaradıb. Bu cür bəyanatlar ilk baxışdan alyans daxilində ciddi böhran, hətta silahlı qarşıdurma ehtimalı kimi görünə bilər. Ancaq mövcud siyasi, hüquqi və strateji reallıqlar göstərir ki, NATO daxilində silahlı münaqişə ssenarisi praktiki olaraq real deyil, məsələ daha çox siyasi gərginlik və etimad problemləri ilə bağlıdır.
Qrenlandiya hüquqi baxımdan Danimarkaya məxsus muxtar ərazidir. Danimarka NATO üzvüdür və ABŞ da eyni alyansın aparıcı dövlətlərindən biridir. Bu fakt avtomatik olaraq o deməkdir ki, Qrenlandiya ətrafında hərbi güc tətbiqi iki NATO üzvünü üz-üzə qoymaq anlamına gəlir. NATO-nun mövcudluq fəlsəfəsi isə üzvləri xarici təhlükələrdən qorumaq üzərində qurulub, üzvlər arasında müharibəni isə istisna edir. Alyans daxilində yaranan istənilən mübahisə üçün hərbi yox, siyasi və diplomatik mexanizmlər nəzərdə tutulub.
ABŞ-ın real olaraq Danimarkaya qarşı hərbi addım atması NATO-nun legitimliyini ciddi şəkildə sarsıdardı. Bu addım alyansın daxildən dağılması, Avropada ABŞ-a inamın kəskin azalması və Vaşinqtonun müttəfiqləri üzərində liderlik rolunu itirməsi ilə nəticələnə bilərdi. Bundan əlavə, belə bir vəziyyət Rusiya və Çin kimi NATO-ya rəqib olan dövlətlər üçün böyük təbliğat imkanları yaradardı. Onlar Qərbin birliyinin formal xarakter daşıdığını və NATO-nun böhran içində olduğunu iddia etmək üçün güclü arqument əldə etmiş olardılar. Bu siyasi və strateji itkilər ABŞ üçün Qrenlandiyanın hərbi yolla ələ keçirilməsindən əldə edilə biləcək istənilən üstünlükdən qat-qat ağırdır.
Tarixi təcrübə də bunu təsdiqləyir. ABŞ Qrenlandiyaya marağını ilk dəfə ortaya qoymur. Xüsusilə Trampın ötən prezidentlik dövründə bu mövzu açıq şəkildə gündəmə gətirilmişdi. Lakin həmin vaxt da məsələ hərbi yox, iqtisadi və diplomatik müstəvidə qalmışdı. Qrenlandiyanın strateji əhəmiyyəti, Arktikadakı mövqeyi, enerji və nadir resurs ehtiyatları ABŞ üçün cəlbedicidir, amma bu maraqlar indiyədək hərbi plan səviyyəsinə keçməyib. Mövcud açıqlamalar da daha çox siyasi təzyiq və mövqe nümayişi kimi qiymətləndirilir.
NATO daxilində yaranan narahatlığın əsas səbəbi müharibə qorxusundan çox, alyans daxilində etimadın zədələnməsi risqidir. ABŞ-da bəzi siyasi dairələrin aqressiv ritorikası Avropa müttəfiqlərində suallar yaradır. Arktika regionunda Rusiya və Çinin fəallığının artması fonunda NATO üzvləri arasında koordinasiya və qarşılıqlı etimad daha da vacib hala gəlir. Belə bir şəraitdə sərt bəyanatlar alyans daxilində fikir ayrılıqlarını dərinləşdirə bilər.
Ən real variant ABŞ ilə Danimarka arasında gərgin diplomatik danışıqların aparılması, Qrenlandiyada ABŞ-ın hərbi mövcudluğunun razılaşma əsasında genişləndirilməsi və NATO daxilində pərdəarxası siyasi təzyiqlərin artmasıdır. Bunlar silahlı toqquşmaya gətirib çıxarmadan maraqların uzlaşdırılmasına yönəlmiş addımlar atıla bilər.
Nəticə etibarilə, NATO daxilində silahlı münaqişə ehtimalı çox aşağıdır. Siyasi gərginlik və etimad böhranı risqi isə mövcuddur. Lakin bu, diqqətlə idarə olunmalıdır. Qrenlandiya ətrafında səslənən sərt açıqlamalar real müharibə təhlükəsindən daha çox, Arktika uğrunda gedən siyasi və strateji mübarizənin bir hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir. NATO üzvlərinin bir-biri ilə hərbi qarşıdurmaya girməsi isə indiki şərtlər daxilində, demək olar ki, real görünmür.
ABŞ rəsmilərinin Qrenlandiyanı hərbi yolla ələ keçirmək barədə sərt bəyanatları isə əsasən siyasi ritorika və təzyiq alətidir, real hərbi planı göstərmir. Qrenlandiya Danimarkaya məxsusdur və həm Danimarka, həm də ABŞ NATO üzvüdür. NATO-nun prinsipi üzvlər arasında müharibənin olmamasıdır. Buna görə ABŞ faktiki olaraq müttəfiqinə qarşı hərbi addım atsa, alyansın etimadı və funksionallığı ciddi risqə düşər.
Bu baxımdan, NATO üzvlərinin bir-biri ilə hərbi qarşıdurmaya girməsi praktiki olaraq real deyil, amma sərt bəyanatlar siyasi gərginlik və etimad böhranı yarada bilər. ABŞ-ın sərt ritorikası yalnız öz mövqeyini güclü göstərmək, danışıqları və diplomatik təzyiqləri gücləndirmək məqsədi daşıyır, real hərbi əməliyyat ehtimalı isə çox aşağıdır. Yəni danışılanlarla edilənlər fərqlidir: sözdə maksimum sərtlik nümayiş olunur, amma hərbi toqquşma indiki şərtlərdə mümkün görünmür.
Akif NƏSİRLİ
