Bu günlərdə hüquqşünas Aslan İsmayılov öz Facebook səhifəsində yerləşdirdiyi videoda 1994-cü ilin aprelində Gəncənin erməni qüvvələri tərəfindən işğal təhlükəsi ilə üz-üzə qaldığını iddia edib. Onun sözlərinə görə, 2 aprel 1994-cü ildə Daşkəsəndə olduğu zaman Gədəbəydən polkovnik Babayev adlı bir zabit ona zəng edərək “Həsən baba” və “Həsən nənə” dağları istiqamətində ermənilərin Gəncəyə hücuma hazırlaşdıqlarını bildirib.
İsmayılov iddia edir ki, bu məlumatı “birbaşa mənbədən” alıb və həmin dövrdə köçkün axınının qarşılanmasında, eləcə də təhlükənin qarşısının alınmasında təşəbbüskar kimi iştirak edib. Onun dediyinə görə, polkovnik Babayevin məsləhəti ilə yaxınlıqdakı hərbi hissədən bir top götürülərək həmin yüksəkliyə yerləşdirilib, orada post qurulub. İllər sonra Gəncədə yaşayan Pənah adlı partiya sədri ona zəng edərək bu postun sonradan söküldüyünü və topun götrüldüyünü bildirib.
Lakin İsmayılovun irəli sürdüyü bu iddialar bir sıra ciddi suallar doğurur. Hadisənin tarixi reallıqları, rəsmi səlahiyyət bölgüsü, həmin dövrün siyasi vəziyyəti və şəxsi motivlər nəzərə alınaraq iddialar analitik şəkildə təhlil edilməlidir.
Bu suallara Aslan İsmayılov özü cavab verməkdən imtina etdi. O dedi ki, 3 ildir mediaya müsahibə vermir və belə bir fikri indi də yoxdur. İsmayılov əlavə etdi ki, nə lazımdırsa sosial şəbəkədə yerləşdırıb və bundan sonra da lazım olan məlumatları orada paylaşacaq. Ona görə də biz məsələni tarixi sənədlərə, arxiv materiallarına istinadən, öz mülahizələrimizə əsasən araşdırmaq qərarına gəldik.
Açıq mənbələrə əsasən, Aslan İsmayılov 1993-1994-cü illərdə Prezident Aparatının Dövlət-Hüquq Şöbəsində baş məsləhətçi vəzifəsində çalışıb. Bu, mülki vəzifədir və dövlət-hüquq məsələlərinin analitik təminatı ilə bağlıdır. Belə bir vəzifə sahibinə hərbi əməliyyatlara göstəriş vermək, hərbi texnikanın yerdəyişməsini təşkil etmək və döyüş mövqelərinin qurulmasına rəhbərlik etmək kimi səlahiyyətlər vermir. Bu da İsmayılovun iddialarında ilkin ziddiyyət yaradır - o, real olaraq sərəncam verə bilməyəcəyi sahədə “təşəbbüs göstərdiyini” deyir.
İsmayılovun “polkovnikin məsləhəti ilə hərbi hissədən topun çıxarılıb dağa yerləşdirilməsi” iddiasında bir neçə ciddi problem var.
Məsələn, mülki şəxs ordudan silah çıxara bilməz. Bəlkə də bu hadisə 1991-92-ci illərə aid söylənilsəydi inandırıcı çıxardı, amma Heydər Əliyev kimi dövlətçiliyi bilən bir adamın hakimiyyətdə olduğu dövürdə belə bir addımın atılması mümkün deyildi. Bu yalnız Müdafiə Nazirliyinin yüksək komandanlığı tərəfindən təsdiqlənir.
Hərbi texnikanın hərəkəti rəsmi əmrlə sənədləşdirilir. Bu əmrin heç bir izi nə arxivlərdə, nə o dövrün mətbuatında, nə də hərbçilərin xatirələrində mövcuddur.
1994-cü ildə dövlət tam hərbi nəzarət rejimində idi. Heydər Əliyev hakimiyyətə gəldikdən sonra ordu üzərində sərt idarəetmə tətbiq etmişdi. Ondan xəbərsiz belə bir əməliyyatın baş tutması mümkün deyildi. Onun buna bənzər icazəsi və ya qərarı da arxivlərdə və mediada mövcud deyil.
Bu səbəblər iddianın texniki və hüquqi cəhətdən inandırıcılığını zəiflədir.
Geniş müzakirə doğuran suallardan biri də budur ki, əgər doğrudan da Gəncənin işğalı təhlükəsi mövcud idisə, niyə dövlət səviyyəsində bununla bağlı heç bir qərar, əməliyyat planı və ya icra sənədi yoxdur? Bu barədə o dövrün mətbuatında da xəbərlərə rast gəlinmır.
Niyə bu məsələni mülki bir hüquqşünas, hansısa məsləhətçı “öz təşəbbüsü” ilə həll edib?
Niyə o dövrdə Gəncədə yerləşən korpus, qarnizon və MN rəhbərliyi bu hadisəni heç vaxt təsdiqləməyib?
Əgər bu təhlükədən Heydər Əliyevin xəbəri var idisə, nə üçün rəsmi tədbirlər görülməyib? Yox, əgər Heydər Əliyevin bundan xəbəri yox idisə, bu zaman prezidentə məlum olmayan kəşfiyyat məlumatı mülki şəxsə neçə çatıb? Mülki bir şəxsin topu hərbi hissədən çıxardaraq döyüş mövqeyinə yerləşdirməsi tamamilə qeyri-məntiqi görünür.
Hər iki halda, iddia ciddi uyğunsuzluq yaradır.
1994-cü ilin yazı Qarabağ müharibəsinin ən gərgin dövrlərindən biri idi. Buna baxmayaraq, tarixçilərin, müstəqil tədqiqatçıların və açıq arxivlərin məlumatlarına əsasən, Gəncənin konkret olaraq “Həsən baba” və “Həsən nənə” dağları istiqamətindən hücum planı nə Azərbaycan rəsmi sənədlərində, nə Ermənistan tərəfinin açıqlamalarında, nə də beynəlxalq tədqiqatlarda qeydə alınıb.
Bu məlumat daha çox şifahi xəbər, eşidilmiş məlumat və ya subyektiv xatirə təsiri bağışlayır.
İsmayılov deyir ki, məlumatı telefonla polkovnik Babayev verib. Bu, operativ kəşfiyyat mənbəsi sayılmır. Çünki real kəşfiyyat məlumatı Prezident Aparatının hüquqi məsləhətçisinə deyil, birbaşa Müdafiə Nazirliyinə, Baş Qərargaha və ya Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinə ötürülməlidir.
Şifahi zəng əsasında hərbi texnikanın yerləşdirilməsi həm hərbi protokollara, həm də idarəetmə sisteminə uyğun deyil.
Üstəlik, niyə bu iddia 30 ildən sonra gündəmə gətirilir?
Bunun bir neçə ehtimal olunan səbəbi var. Birincisi, buna səbəb şəxsi imic və siyasi narrativ qurmaq ola bilər. Son illər İsmayılov özünü sistemə qarşı çıxan fiqur kimi təqdim edir. “Keçmiş qəhrəmanlıq” hekayələri bu imici gücləndirir.
İkincisi, bu, hazırkı siyasi kontekstə mesaj ola bilər.
Bu tip hekayələr keçmiş hakimiyyətləri və dövlət strukturlarını dolayı yolla tənqid etmək üçün istifadə oluna bilər.
Üçüncüsü, Facebook kimi platformalar bu cür xatirələrin geniş yayılması üçün əlverişlidir. Bu platformaya da divident gətirir.
Dördüncüsü, 30 ildən sonra xatirələr qarışa, dəyişə və ya yeni formaya düşə bilər.
Niyə bu “qəhrəmanlıqdan” indiyə qədər heç kim danışmayıb?
Əgər hadisə reallıqda baş vermiş olsaydı, onlarla hərbçi buna şahid olmalı idi, Gəncə qarnizonu bundan xəbərdar olardı, yaxud yerli icra hakimiyyəti və komandanlıq bunu təsdiqləyərdi.
Lakin 30 il ərzində heç bir hərbçi, zabit, icra nümayəndəsi və ya dövrün siyasi siması bu hadisəni təsdiqləməyib. Bu isə iddianın kollektiv yaddaşda iz buraxmamasını göstərir.
Yəni Aslan İsmayılovun 1994-cü il Gəncə iddiaları müəyyən dərəcədə dövrün ümumi gərginliyinə uyğun gəlsə də, onların bir çox elementi - rəsmi dövlət səlahiyyət bölgüsü, hərbi qərar mexanizmləri, arxiv materialları, kollektiv yaddaş, protokollar və əməliyyat reallıqları ilə uyğunlaşmır.
Hadisələrin bu şəkildə təqdimatı daha çox xatirə janrı, şəxsi qəhrəmanlıq hekayəsi və ya siyasi mesaj xüsusiyyəti daşıyır. İsmayılovun mövzu ilə bağlı əlavə açıqlama verməkdən imtina etməsi isə sualları daha da artırır.
Akif NƏSİRLİ
