Rusiya Çinə Tayvana mümkün müdaxiləyə hazırlaşmaqda yardım göstərir. Bunu bu yaxınlarda sızdırılmış 800 səhifəlik müqavilələr və yazışmalar toplusu üzə çıxarıb. Sənədi Böyük Britaniyada yerləşən təhlil mərkəzi əldə edib və müstəqil şəkilldə təsdiqlədib.
Kral Birləşmiş Xidmətlər İnstitutunun (RUSI) tədqiqatçısı Oleksandr Danilyuk sənədləri Cek Uotlinqlə birlikdə əldə edib. O, bu sənədlərin Çin-Rusiya hərbi əməkdaşlığı üçün nə demək olduğunu, Rusiyanın Çinin Tayvanı tutmasını niyə dəstəkləyə biləcəyini izah edib. 23 milyon əhalisi olan Tayvan öz idarəçiliyi olan adadır. Pekin isə onu öz ərazisi hesab edir. Sızdırılmış sənədlər 2023-cü ildə Moskvanın Çin Xalq Azadlıq Ordusuna hücum maşınları, tank əleyhinə silahlar, digər hərbi texnika satmağa razılaşdığını göstərir. Bu zirehli texnika Çinin tələblərinə uyğunlaşdırılacaq. Rusiya isə xüsusi təyinatlı Çin desantçılarından ibarət batalyona təlim keçəcək. Müqavilələrdə Rusiyanın Çinə oxşar silahların istehsalına imkan verəcək texnologiyaları ötürəcəyi də qeyd olunur. Bütün bunlar Çinin hava-desant manevr qabiliyyətini gücləndirə bilər. Rusiya ordusu bu sahədə Çin Xalq Azadlıq Ordusundan üstündür. Pekinin bu niyyəti potensial hücum zamanı sahilboyu liman və çimərliklərə hücumla yanaşı, ölkə daxilindəki infrastruktur obyektlərini də ələ keçirə biləcəyi sarıdan narahatlığı artırıb. RUSI 800-səhifəlik müqavilə və əlavə materialların orijinal təsir bağışladığını bildirir. Üstəlik, sənədlərdəki bir çox detallı məlumatlar müstəqil təsdiqlənib. Amma qurum sənədlərin bəzi hissələrinin dəyişdirildiyini, yaxud çıxarıldığını da istisna etmir. Oleksandr Danilyuk deyir ki, Moskva ilə Pekin arasında razılaşmanın məğzi hava-desant əməliyyatları üçün lazım olan xüsusi avadanlığı əldə etməkdən ibarətdir: “İdeya belədir ki, quruda xüsusi təyinatlı qrupları olsun, Rusiya avadanlığından istifadə etməklə mülki yük təyyarələrindən çox yüksəkdən tullanıb Tayvan ərazisinə girə bilsinlər. Bu avtomatik sistemlərlə Rusiya desant tankları və zirehli döyüş maşınları kimi avadanlığı çatdıracaqlar. Beləliklə, xüsusi təyinatlı əsgərlərin Tayvana bir-bir paraşütlə tullanması lazım gəlməz; çoxu öncədən turist kimi Tayvana qanuni daxil ola bilər”. Tədqiqatçı əlavə edir ki, əməliyyatların gedişində daha çox batalyon işə salına bilər – Rusiya avadanlığından istifadə edən bir batalyon, Çin avadanlığından yararlanan iki, ya üç batalyon. Bu isə azından Taybey limanını nəzarətə almağa yetər: “Fikrimizcə, bu, əməliyyatın əsas hədəfidir. Bu, Çin Xalq Azadlıq Ordusuna dənizdən müdaxilə üçün həyati əhəmiyyətli liman üzərində nəzarəti verəcək”.
İndiyədək belə bir fikir yayğın olub ki, Rusiya Çinə daha qabaqcıl hərbi texnika ixracında maraqlı deyil, oğurlana, dəyişdirilə biləcəyindən qorxur. İndi durum dəyişibmi? Bununla bağlı sualına cavabında Danilyuk deyib ki, bu cür hərbi əməkdaşlıq rusiyalılar üçün həddən artıq vacibdir, çünki tamamilə təcrid olunmuş ölkələr klubunda qalmaq istəmirlər: “Rusiya müharibə vasitələrinə çoxlu resurs yatırıb. Bu vasitələri düzgün geopolitik gücə çevirməyin yeganə yolu isə daha geniş, qlobal müharibədir. Və bu müharibə üçün ən arzuolunan səhnə Hind-Sakit okeanı regionudur. Görünür, ruslar Çini Tayvana hücuma təhrik etməkdən ötrü hər şeyə hazırdırlar, xüsusilə də bu, ABŞ ilə Çin arasında faktiki toqquşmaya səbəb olarsa”. Onun sözlərinə görə, Rusiya Tayvanın Krımsayağı zəbtində maraqlı deyil. O zaman tam müqavimət göstərilməmişdi, beynəlxalq reaksiya da bir elə də mənfi olmamışdı. Rusiyalılar istəyirlər ki, Çinin hücumunun qarşısı kəsilsin, o qədər uzansın ki, eskalasiya imkanı yaransın: “Bu halda amerikalılar, Yaponiya kimi ölkələr də müharibəyə cəlb olunar. Məncə, onların istədiyi də elə budur. Moskva müharibə üçün ilkin şərt yaratmaq, Tayvanın işğalının qaçılmaz görünməsi üçün Çin cəmiyyətinə təsir göstərə bilmir, çünki demokratik deyil. Amma Tayvan cəmiyyətinə, hətta Amerika cəmiyyəti və siyasətinə təsir göstərə bilər”. Ekspert hazırda Tayvanda siyasi ab-havanın qarışıq, parçalanmış olmasına diqqət çəkir, parlamentdə əlbəyaxa davalar, küçə etirazları baş verib. Bu isə siyasi böhranı qızışdırmaq, sabitliyi pozmaq üçün ideal şərtdir. Danilyuk Çin ordusunun Rusiyadan raket və dron hücumları ilə bağlı da öyrənəcəkləri olduğunu deyir. Məsələn, havadan müdafiə sistemlərini necə sıradan çıxarmaq, onların sursatını necə tükəndirmək kimi. Tədqiqatçının fikrincə, əsas məsələ Tayvan cəmiyyətinin konfrontasiya və polyarizasiyadan nə dərəcədən yayına, adanı qorumaq üçün birləşə bilib-bilməyəcəyidir. Bu, çətin məsələdir: “Tayvanın işğalı isə Çinə çox baha başa gələ bilər. Reallıq çox sadədir: Çin getdikcə güclənir, Avropada isə böhran davam edir. Yaşayarıq, görərik”. Bu arada isə ABŞ hərbi kəşfiyyatının məxfi hesabatında deyilir ki, Çin Tayvanı işğal etməyə hazırlaşmaq üçün sürətlə ölkənin ticarət bərə donanmasını qurur. Bu ilin əvvəlində Müdafiə Departamenti üçün Müdafiə Kəşfiyyat Agentliyinin üzvləri tərəfindən hazırlanmış hesabata görə, böyük okean ticarət gəmiləri tankları daşımaq və amfibiya əməliyyatlarında iştirak etmək üçün dəyişdirilir. Təkcə 2022-ci ildə hərbi hissələrin iştirak etdiyi hərbi təlimlər zamanı “Beş Göz” kəşfiyyat agentliyi tərəfindən 30-a yaxın Çin ticarət gəmisi izlənilib. “Beş Göz” ittifaqı Avstraliya, Kanada, Yeni Zelandiya, Böyük Britaniya və ABŞ arasında kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılması ittifaqıdır. Tayvan hökuməti bildirir ki, o, gəmilərə Çinin Tayvana qarşı ekspansionist niyyətlərinin bir hissəsi kimi baxır. Bu ilin əvvəlində peyk kəşfiyyatı gəmilərin Çin sahilləri boyunca bir sıra yeni eniş dokları və hərbi təlimlərdə amfibiya qüvvələrinin yerləşdirilməsi ilə birlikdə istifadə edildiyini göstərib. Eniş dokları bərələrə yükləri və insanları çimərliyə yerləşdirməyə imkan verən yeni gəmi sinfidir. ABŞ Müdafiə Nazirliyinin kəşfiyyat hesabatında kommersiya bərələri Çinlə qarşıdurma ssenarisində potensial hərbi hədəflər kimi qiymətləndirilib, yəni Tayvan böhranı vəziyyətində bərələr, hətta mülki heyətlər olsa belə, ABŞ qüvvələri tərəfindən hədəfə alına və batırıla bilər. Bu, qismən ABŞ-ın Hind-Sakit Okean Komandanlığı daxilində gəmilərlə bağlı artan narahatlıqlarını ifadə edən müzakirə sənədlərində öz əksini tapıb.
Nahid SALAYEV
