Bayraq - bir millətin, toplumun və yaxud bir dövlətin simgəsi olaraq istifadə edilən dövlət rəmzidir. Azərbaycan Respublikasının dövlət atributlarından, dövlətçilik rəmzlərindən biri onun Dövlət bayrağıdır. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağı Azərbaycan dövlətinin suverenliyinin rəmzidir.
Qədim zamanlardan etibarən bayraqlar siyasi birliklərin, tayfaların və dövlətlərin tanınma nişanı və simvolu olaraq istifadə olunmuşdur. İlk zamanlarda dövlətin rəmzi sayılan bayraqlar metaldan, yaxud digər möhkəm materiallardan hazırlanırdı. Parça bayraqlardan geniş şəkildə istifadə isə orta əsrlər dövrünə təsadüf edir.
XI əsr türk mütəfəkkiri Mahmud Kaşğarinin “Divani Lüğət-it-Türk” əsərində “batrak” şəklində yazılan “bayraq” sözü döyüşlərdə istifadə edilən ucuna ipək parça taxılmış nizə kimi izah edilir. Həmin əsərdə əks olunmuş bir mənzum parçada isə bu söz “bayraq” kimi işlənmiş və oğuz türkləri arasında belə tələffüz edildiyi yazılmışdır. Qədim uyğur mətnlərində də bayraq mənasını verən “badruk” sözünə rast gəlinir. İslamaqədərki dövrlərə aid olan bu tələffüz formaları bəzi dialektlərdə fərqli şəkildə ifadə olunsa da, oğuzlar arasında həmişə bayraq və ya bayrah formalarından istifadə edilmişdir.
Səlcuqlu və Xarəzmşahlar dövründə farsdilli ədəbiyyatda bayraq kəlməsinin “bayraq” və ya “bayrah” kimi ifadə olunması, bu sözün Səlcuqlar dövründə türk dilindən fars dilinə keçdiyini göstərir. Türk dilindən ərəb dilinə də keçən bayraq sözü ərəbcə bayrak, Balkanlarda Osmanlı hakimiyyəti dövründə bolqar dilinə bayraq, rumın dilinə isə bayraq (bairac) kimi daxil olmuşdur.
İslamiyyətdən əvvəl və sonrakı dövrlərdə mövcud olan türk dövlətləri və digər idarəçilik sistemlərində hökmdarın maddi və mənəvi hakimiyyət rəmzi olaraq istifadə olunan çətir, əsa, tamğa (damğa), tuğ kimi simvollar arasında xüsusi bir önəm daşıyan bayraq, eyni zamanda tayfa başçılarının, sərkərdələrin, ordunu təşkil edən müxtəlif hərbi bölüklərin, döyüş gəmilərinin, tacir cəmiyyətlərinin və müxtəlif təriqət mənsublu dini qurumlara məxsus fərqli rəng və formada da mövcud olmuşdur.
Zaman-zaman türk dövlətlərində üzərində müxtəlif simvolları ifadə edən fərqli formaya və rənglərə malik bayraqlardan istifadə olunmuşdur. Orta əsrlər dövrü şairi Əbülqasım Firdovsi özünün “Şahnamə” əsərində bir neçə yerdə “Turanlıların qurd başlı bayrağı”ndan bəhs etmişdir.
Azərbaycanın aparıcı dövlətlərindən biri olan Qaraqoyunlu dövlətinin bayraqları haqqında mənbələrdə kifayət qədər məlumat yoxdur. Ehtimal edilir ki, qaraqoyunluların bayraqlarında qaraqoyunlu tayfa birliyinin simvolu olaraq qara qoç təsviri vardır. Təxmin etmək olar ki, qaraqoyunluların bayrağında ağ parça üzərində qara qoç təsviri, hökmdarın adı və damğası (möhürü) həkk olunmuş təsvir vardır. Türk tarixçisi Fəxrəddin Kırzıoğlu hesab edir ki, qaraqoyunlular bayraqlarına qoç başı təsvirləri qoyaraq onqonlarının xatirəsini yaşatmışlar.
Mənbələrdə, Oğuzların Bayındır boyuna mənsub olan Azərbaycan Ağqoyunlu dövlətinin bayrağının ağ rəngdə olması və onların üzərində ağ qoç təsviri haqqında məlumatlara rast gəlinir. Həmçinin Ağqoyunlu dövlətində Bayındır damğası olan müxtəlif rəngli bayraqlardan da istifadə olunmuşdur. Topqapı Saray Muzeyindəki saxlanan bir bayrağın üzərində Həsən Bahadır adı əks olunmuşdur. Ağqoyunlu dövlətində zərb olunan sikkələrdə də Bayındır damğasından istifadə edilmişdir.
Azərbaycan Səfəvi dövlətinin bayraqları haqqında tarixi qaynaqlarda daha geniş məlumatlar verilir. Səfəvi ordusunun müxtəlif döyüş bayraqları olmuşdur, bu döyüş bayraqlarının arasında “ya Əli, mədəd” yazılmış qəhvəyi haşiyəli üçbucaqlı ağ bayraq və qızılbaşlıq rəmzi olan qırmızı rəngli üçbucaqlı bayraq da yer almaqdadır. Şah İsmayılın şəxsi bayrağı çox böyük olub, ağ qumaşdan hazırlanmışdı və üzərində “Quran-i Kərim”in ayələri əks olunmuşdur. Səfəvi ordusunda qırmızı döyüş bayraqlarının olması faktını Xətayi “Divan”ındakı məlumatlar da təsdiq edir:
Qızıl ələm, qızıl bayraq, qızıl tac,
Geyinsə qazilər, ol gün həzərdir.
Bundan əlavə, qızılbaş ordusunda ay-ulduzlu bayraqlardan da istifadə olunurdu. Mənbələrdə Şah İsmayıl dövründə üzərində ay və günəş təsviri olan yaşıl bayraqların mövcud olduğu qeyd edilir.
"Cahanarayi-Şah İsmayıl Səfəvi” adlı tarixi qaynaqda Şah Xətainin ordusunun Bağdadı fəth etməsi belə təsvir edilmişdir: “Şah İsmayıl Ay-ulduz bayrağı altında Bağdada yaxınlaşdı. İraq əhalisi sürətli addımlarla onu qarşılamağa çıxdılar...”
Fransız səyyahı Jan Şardenin verdiyi məlumata görə, “Səfəvilərin bayrağı fransızların hərbi bayraqları kimi üçbucaq şəklində müxtəlif bahalı parçalardan hazırlanırdı. Onun üzərində “Quran-ı Kərim”dən ayələr, kəlimey-i şəhadət, Hz. Əlinin Zülfüqar qılıncı və “aslan və günəş” rəsmləri təsvir olunurdu”.
Azərbaycanda Əfşarlar sülaləsinin hakimiyyətinin ilk dövründə Nadir Şahın bayraqlarının hansı rəng və formada olduğu bəlli deyil. Lakin Adil Şah Əfşarın ordusuna məxsus ağ bayrağın Əfşar sülaləsinin rəsmi bayrağı olduğunu söyləmək mümkündür. Dövrün ədəbi əsərlərində verilən məlumatlardan bu qənaətə gəlinir ki, Səfəvi bayraqlarında olduğu kimi, Əfşar bayraqlarının ucunda metal aypara simvolları vardır.
Qacar türk sülaləsindən olan Ağa Məhəmməd Şahın əsasını qoyduğu Qacar Türk Xanədanlığında müxtəlif bayraqlardan istifadə olunmuşdur. Özlərini Səfəvi dövlətinin davamçısı sayan Qacarlar sülaləsi öz dövlət atributlarında səfəvilərin simvollarından istifadə edirdilər. Avropalı müəlliflərin məlumatlarından aydın olur ki, Fətəli şah dövründən etibarən zülfüqar qılıncı, aslan və günəş şəkilləri rəsmi simvol kimi istifadə edilmiş, Nəsirəddin şahın dövründə isə günəşin fonunda aslanın əlində zülfüqar qılıncı təsvir olunmuşdur. XIX əsrin əvvəllərinə aid Avropa təsvirlərində sarı fonda üçbucaq şəklində üzərində üç aypara olan Qacar bayrağına rast gəlinir.
1918-ci ildə türk – müsəlman dünyasında parlayan ilk milli dövlətçilik günəşi olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti dövlət bayrağının təsdiq edilməsi (21 iyun 1918-ci il) haqqında tarixi qərar verməklə ilk milli dövlətçilik rəmzimizi dünyaya bəyan etdi. İlk olaraq Azərbaycanın Müvəqqəti hökumətinin 21 iyun 1918-ci il tarixli qərarı ilə üzərində ağ rəngli aypara və səkkizguşəli ulduz təsviri olan qırmızı rəngli bayraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət bayrağı kimi qəbul edildi. Lakin uzun müddət siyasi proseslərin burulğanında mücadilə aparan Azərbaycan Cümhuriyyətinin mürəkkəb və gərgin tarixi şəraitinə baxmayaraq, Nazirlər Şurası 1918-ci il noyabr ayının 9-da Azərbaycanın yeni üçrəngli - mavi, qırmızı, yaşıl zolaqlardan ibarət və üzərində ağ rəngli aypara və səkkizguşəli ulduz təsviri olan milli bayrağının təsdiq edilməsi haqqında qərar qəbul edir.
Azərbaycan bayrağının tarixində ən şərəfli, yaddaqalan günlərdən biri 7 dekabr 1918-ci ildə Şərqdə və Türk-İslam dünyasında ilk demokratik, dünyəvi dövlət olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin açılışı zamanı olmuş, milli bayrağımız Parlament binası üzərində qaldırılmışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk Parlamentinin (Məclisi-Məbusanının) birinci iclasını açan Azərbaycan Milli Şurasının sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə üçrəngli milli bayrağımıza xitabən, onun əbədi olaraq başlarımız üzərində yüksələcəyinə sonsuz inamını ifadə edərək demişdi: “Müstəqil Azərbaycanı təmsil edən o üç boyalı bayrağı Şurayi-Milli qaldırmış, türk hürriyyəti, islam mədəniyyəti və müasir Avropa iqtidari-əhraranəsini təmsil edən bu üç boyalı bayraq daima başlarımızın üstündə ehtizaz edəcəkdir. Bir dəfə qaldırılmış bayraq bir daha enməyəcəkdir. Mən buna iman edirəm. Mənim bu imanımı millətlərin qəlbində doğmuş olan əməl günəşi işıqlandırır. Bu günəş bir daha üful etməyəcəkdir..”.
Lakin çox təəssüf ki, sonrakı tarixi-siyasi proseslər Azərbaycanın müstəqilliyini qoruyub saxlamağa, üçrəngli milli bayrağımızın başlarımız üzərində əbədi dalğalanmasını təmin etməyə imkan vermədi. Xarici müdaxilə – Sovet Rusiyasının Azərbaycanı işğalı nəticəsində “İnsanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal” amalı ilə yaradılan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi və həmin Cümhuriyyətin müqəddəs idealının – müstəqilliyinin rəmzi olan üçrəngli milli bayrağımız 1920-ci il mayın 3-də Azərbaycan Parlamentinin binası üzərindən endirildi...
1920-ci il aprelin 27-də Azərbaycan bolşevik Rusiyası tərəfindən işğal olunsa da Sovet hakimiyyəti dövründə Azərbaycan özünün dövlət atributlarını qoruyub saxlaya bilmiş, Sovet Rusiyasının atributlarına uyğunlaşdırılmış şəkildə olsa belə, Azərbaycan SSR-nin bayrağı İttifaq Respublikaları sırasında dalğalanmışdır.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonrakı tarixi hadisələr və proseslər göstərdi ki, kommunist-sovet rejiminin hər cür təzyiqlərinə baxmayaraq, Azərbaycan xalqını müstəqillik, istiqlal idealları heç zaman tərk etməmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini “milli sərvətimiz, tariximizin parlaq səhifəsi” kimi dəyərləndirən Ümummilli lider Heydər Əliyevin böyük müdrikliklə dediyi kimi, “Azərbaycan Demokratik Respublikası ilk dəfə milli azadlıq, müstəqillik toxumlarını bütün Azərbaycana səpdi. Bu toxumlar uzun müddətdən sonra cücərdi, boy atdı və nəhayət, 1991-ci ildə Azərbaycan yenidən öz dövlət müstəqilliyini əldə etdi”.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 1920-ci il mayın 3-də azadlıqsevər xalqımızın qəlbinə endirilmiş müqəddəs istiqlal rəmzi – üçrəngli milli, dövlət bayrağımız 70 il sonra 1990-cı il noyabrın 17-də Azərbaycanın qədim diyarı Naxçıvanda Ulu Öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının dövlət bayrağı kimi qəbul edilərək yüksəklərə qaldırıldı. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin vəsatəti ilə 1991-ci il fevralın 5-də Azərbaycan Respublikası Ali Soveti “Azərbaycan Respublikasının Dövlət bayrağı haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu”nu qəbul etdi. Bu Konstitusiya Qanunu ilə üçrəngli milli bayrağımız Azərbaycan Respublikasının Dövlət bayrağı kimi təsdiq edildi və bu müqəddəs istiqlal rəmzimiz bütün Azərbaycan üzərində dalğalanmağa başladı...
Az müddətdən sonra “Azərbaycan Respublikasının Dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında Konstitusiya Aktı” (18 oktyabr 1991-ci il) ilə Azərbaycan Respublikası özünün dövlət müstəqilliyini bərpa edərək milli dövlətçilik atributlarına sahib çıxdı. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2009-cu il noyabrın 18-də imzaladığı sərəncamla 9 noyabr tarixi Dövlət Bayrağı Günü kimi qeyd olunur. İndi dünyanın bir çox dövlətlərinin səmasında ölkəmizin səfirlikləri üzərində Azərbaycan bayrağı – müstəqilliyimizin müqəddəs rəmzi dalğalanır...
Allah Təala üçrəngli, ay-ulduzlu bayrağımızı daima yüksəklərdə dalğalandırsın. Azərbaycanın Türklük, Birlik, BÜTÖVLÜK arzularını görkəmli ədib, istiqlal mücahidi Cəfər Cabbarlının bu misraları ilə ifadə etmək yerinə düşərdi:
Allah, əməllərim edib şu bayrağı intiqal, Birər-birər doğru olmuş, bir ad almış: İSTİQLAL! Ürəyimdə bir dilək var, o da doğru kəsilsin, O gün olsun bu göy bayraq Turan üstə açılsın.
Bayraq Günün mübarək olsun Can Azərbaycan!!!
Mübariz AĞALARLI AMEA Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, dosent
