Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) ətrafında baş verən proseslər getdikcə daha çox diqqət cəlb edir. Bir sıra ekspertlər hesab edir ki, indiki gedişlə KTMT dağıla və ya ən azı bəzi üzvlər qurumu tərk edə bilər.
Ekspertlər xatırladır ki, Moskvanın rəhbərliyi ilə qurulmuş, altı dövlətin qoşulduğu KTMT ilin əvvəlində prezident Qasım-Jomart Tokayevin xahişi və yenə Rusiyanın rəhbərliyi ilə Qazaxıstana daxil olub 200 nəfərin öldüyü siyasi etirazları yatırmağa kömək etdi. Bu, KTMT tarixində kollektiv müdafiə mexanizminin reallıqda ilk tətbiqi idi. Bunun ardınca blokun növbəti dəfə hara müdaxilə edəcəyi barədə suallar yaranmağa başladı. Bu hadisələrin üstündən bir il keçməmiş bir zamanlar NATO-ya cavab olaraq yaradılmış, Avrasiya birliyi kimi təqdim olunan blok ən çətin dövrlərindən biri ilə üz-üzədir. Kremlin blokdakı beş tərəfdaşından yalnız Belarus Rusiyanın Ukraynaya hücumuna dəstək verib. Bunun ardınca Qərb Minskə də sanksiyalar tətbiq edib. KTMT-nin Rusiyadan ən çox asılı iki ölkəsi olan Ermənistan və Qırğızıstan üzləşdikləri sərhəd toqquşmaları zamanı birliyin onları dəstəkləməməsindən çox qəzəblidir. Ötən həftə Qırğızıstan öz ərazisində keçirilməli olan KTMT təlimlərini qəfildən ləğv edib. “Sarsılmaz qardaşlıq” adlı təlimlər oktyabrın 10-14-də keçirilməli idi. Qeyd edək ki, ötən ay Qırğızıstanla qonşu Tacikistan arasında sərhəd toqquşmasında 100-dək insan həyatını itirib. Bişkekin əsas xəbər agentliklərindən biri Düşənbənin hərəkətini “istila” adlandırıb. Qırğız sosial mediasında bu sərhəd toqquşmalarına görə Moskvanı günahlandıranlar da az deyil. Tacikistan prezidenti Emomali Rahmon oktyabrın 4-ü, özünün 70 yaşının tamam olduğu gün Rusiya dövlət başçısı Vladimir Putindən “regional sabitlik və təhlükəsizliyi təmin etməyə görə” mükafat alıb. Qırğızıstan Xarici İşlər Nazirliyinin keçmiş sözçüsü Çingiz Kustebayev “Facebook”da paylaşdığı postda Rahmonun ötən il də sərhəddə qırğız əhalinin itkilər verməsi ilə nəticələnmiş toqquşmadan sonra Putindən mükafat aldığına diqqət çəkib. Bişkekdəki ATƏT Akademiyasının tədqiqatçısı Ayjan Şarşenova qeyd edir ki, Putinin Rahmona verdiyi son mükafat bir çox qırğızlarda Kremlin münaqişədə tərəf tutması təsəvvürü yaradır. Baş nazirin müavini Edil Baysalovsa deyib ki, qırğız ictimaiyyəti Qırğızıstan torpağında tacik qoşunları ilə hərbi təlimləri qəbul etməzdi. Bununla yanaşı, Baysalov Qırğızıstanın KTMT-dəki üzvlüyünün tamamilə sarsılmaz olduğunu da qeyd edib. Birliyin tezliklə üzvlərini itirəcəyi haqda söhbətlərdə əsasən Ermənistan və Qazaxıstanın da adları çəkilir. Astana yanvarda KTMT-nin birbaşa dəstəyindən yararlansa da, Ukraynada baş verənləri xüsusi həyəcanla izləyir. Bəzi rusiyalı siyasətçilərin səsləndirdiyi hədələr Rusiya ilə 7644 kilometrlik sərhədi olan bu ölkənin təhlükəsizliklə bağlı əndişəsini daha da artırıb. Onlar Qazaxıstanın bu müharibədə neytral mövqe sərgiləməsinə qəzəblərini gizlətmirlər. Astana hətta Moskvanın hərbi səfərbərlik elanının ardınca Rusiya sərhədi yaxınlığında öz hərbi təlimlərini keçirdi. Ancaq Qazaxıstan rəsmiləri də blokda qalmaq niyyətlərini təsdiqləyiblər. Müdafiə naziri Ruslan Jaksılıkov KTMT-də böhranın olması haqda deyilənləri təkzib edib. KTMT-dən narazı qalmağa ən çox səbəbi olansa Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyandır. Ermənistan ötən ay Azərbaycanla sərhəd toqquşması zamanı KTMT-ni yardıma çağırsa da, blok bölgəyə fakt araşdırıcı missiya göndərməklə kifayətlənib. Bundan sonra Paşinyan ittifaqın içərisindən qəzəbli kütlənin təzyiqi altında bloku tərk etmək ehtimalı haqda suallar alıb. Erməni təhlükəsizlik təhlilçisi Leonid Nersisyan bildirir ki, İrəvanın belə bir qərarın mənfi nəticələrini balanslaşdırmaq üçün real alternativ olmadan Moskvanın təhlükəsizlik çətirindən imtina etməsi qorxulu haldır. O deyib ki, Rusiyanın özünün də bu hərəkətə görə Ermənistandan qisas alması istisna olunmur: “Rusiya Ermənistana kömək etmir. Ancaq İrəvan KTMT-ni tərk edərsə, Rusiya ona çox ziyan vura bilər”. Rus ekspert Stanislav Pritçin qeyd edir ki, Ermənistanın Rusiyaya qarşı münasibətinin dəyişməsi kifayət qədər sistemli prosesdir: “Buna Azərbaycan-Ermənistan sərhədində vəziyyətin növbəti gərginləşməsi zamanı nə Rusiya, nə də KTMT-nin Ermənistana dəstək verməməsi səbəb olub”. O qeyd edir ki, Ermənistan KTMT-nin zəmanətinə ümid edirdi: “Lakin gözləntiləri özünü doğrultmayandan sonra o, digər qarşılıqlı fəaliyyət formatları axtarmağa başlayıb və hətta bundan əvvəl Avropa İttifaqı və ABŞ-la danışıqların gedişatını dəstəkləyib. Ermənistan Azərbaycanla danışıqlar prosesinin konfiqurasiyasını dəyişməklə üzərinə götürdüyü öhdəliklərlə razılaşmamağa imkan verən yeni variant axtarmağa çalışır”. Bu fonda Qərbdən dəstək ala bilmək üçün Ermənistanın KTMT-ni tərk etməsi proqnozlaşdırılır. Ermənistanın “Qraparak” nəşri yazır ki, KTMT indi İrəvanı özünün ən zəif halqası hesab edir: “Ermənistan KTMT-nin qəbirqazanı rolunu öz üzərinə götürüb, onun əsas benefisiarı olan Rusiya Federasiyasına Ermənistanın özü üçün fərqli təhlükəsizlik sistemi seçdiyini deyir. Əvvəlcə Təhlükəsizlik Şurasının katibi, sonra Paşinyan, indi isə parlamentin sədri Alen Simonyan Ermənistanın KTMT-dən dərin məyus olmasından danışırlar. Simonyan Moskvada Rusiya Dövlət Dumasının sədri Vyaçeslav Volodinlə görüşündə bəyan edib ki, KTMT son toqquşmaya qeyri-operativ və səmərəsiz reaksiya verib. Simonyan əlavə edib ki, Ermənistanın uzunmüddətli təhlükəsizlik həlləri üçün vaxtı yoxdur, çünki KTMT onların təhlükəsizliyini təmin edə bilmir. Lakin belə təhdidlər təkcə gülməli deyil, həm də komikdir. Ukrayna 8 ildən artıqdır ki, NATO-ya üzv olmaq istəyir, deyəsən o ittifaqda hamı Ukraynanın üzvlüyünün tərəfdarıdır, amma bunu qəbul etmirlər. Bu yaxınlarda Ukrayna prezidenti Zelenski sürətləndirilmiş prosedurla NATO-ya üzv olmaq təklifi ilə çıxış etdi, lakin onlar quru cavab verdilər ki, biz Ukraynanın üzvlüyünə qarşı deyilik, sadəcə olaraq, indi bunun vaxtı deyil, qoy müharibə bitsin, biz qəbul edəcəyik. İndi Ermənistan rəsmiləri Moskvaya gedib, Rusiya hakimiyyətini hədələyir ki, vaxtımız yoxdur, tez qərar verməliyik. Rusiyada digər ölkələrdən də daha çox bilirlər ki, KTMT deyə bir şey yoxdur. Tacikistan və Qırğızıstan bunu Rusiya və Ermənistandan yaxşı bilir. KTMT-yə üzv olan 6 ölkə arasında Rusiya səkkiz il yarımdır ki, Ukrayna ilə gizli və ya açıq müharibə aparır. Bu müddət ərzində Rusiya alyansın digər üzvlərindən nə mənəvi, nə də hərbi dəstək alıb, Belarusun Rusiya ordusuna öz ərazisindən Ukraynanın işğalı üçün istifadəsinə icazə verməsi istisnadır. Lakin Rusiya müttəfiqlərindən heç bir yardım almadığından şikayətlənmir. İndi keçək əsas məsələyə. Rusiya KTMT-ni öz cənub-şərq sərhədlərini Əfqanıstan və Çindən Tacikistan, Qırğızıstan və Qazaxıstan vasitəsilə qorumaq, Əfqanıstan və Çin arasında bufer rolunu oynamaq üçün yaratdı. Həmin ölkələr də KTMT-yə ona görə qoşuldular ki, Rusiya onları əfqanlardan qorusun, Çinin təsirinə qarşı dayanmağa kömək etsin. Rusiya yaxşı və ya pis bunu edir. Rusiya olmasaydı, “Taliban” çoxdan Tacikistana və bəlkə də digər Orta Asiya ölkələrinə girəcəkdi. Rusiya iqtisadi, təhsil və hərbi sahələrdə artan Çin təsirini tarazlayır. Ermənistanda da vəziyyət eynidir. Ermənistanın Türkiyədən qorunmaq üçün KTMT-yə ehtiyacı var. Alen Simonyan Moskvada deyəndə ki, bizim başqa təhlükəsizlik həll yollarımız var, əslində deyir ki, bizim Qərbdən zəmanətlərimiz var, Türkiyə artıq bizim üçün təhlükə deyil, siz bizi Türkiyədən qoruya bilməzsiniz”. Hesab edilir ki, bu gedişlə Ermənistan KTMT-ni tərk etməyə hazırlaşır və hətta erməni mediası bu prosesin gələn il reallaşağacağını istisna etmir. Rusiyanın buna sakit yanaşacağı isə heç də ağlabatan deyil.
Samirə SƏFƏROVA
