Son zamanlar Brüssel formatı çərçivəsində Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində aparılan mühüm fəaliyyət fonunda oktyabrın 6-da Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Fransa dövlət başçısı Emmanuel Makronun iştirakı ilə Praqada Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişel və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanla görüşüb.
Lakin görüşdən sonra sülhə ümidlərin artdığı bir vaxtda Fransa yenidən ikiüzlülük nümayiş etdirib. Məsələ burasındadır ki, Fransanın Avropa İttifaqının vasitəçiliyi ilə aparılan danışıqlar prosesinə Ermənistanın maraqlarını müdafiə edən tərəf kimi qoşulmağa cəhd etməsi Azərbaycan cəmiyyətində haqlı narahatlıq yaradır, çünki Paris faktiki olaraq Ermənistanın vəkili kimi çıxış edir. Fransanın belə yanaşması Avropa İttifaqının moderatorluğu ilə aparılan sülh danışıqlarına da inamsızlıq yarada bilər. Artıq Azərbaycan cəmiyyətində Fransanın heç bir halda Azərbaycanla Ermənistan arasında vasitəçi ola bilməyəcəyi ilə bağlı qəti mövqe formalaşıb. İndi Avropa İttifaqı da bu mövqeyi nəzərə almalıdır. Bundan başqa, Fransa Ermənistan vasitəsilə regionu qarşıdurma mərkəzinə çevirməyə can atır. Emmanuel Makronun Moskvanın guya Cənubi Qafqazda sabitliyi pozmağa çalışması ilə bağlı bəyanatları da bunun təsdiqidir. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin sözçücü Mariya Zaxarova qeyd edir ki, Parisin Moskvanın Bakı və İrəvanla münasibətlərinə zərbə vurmaq cəhdləri uğursuzluğa məhkumdur və bu yalnız Fransanın bölgədəki nüfuzunun daha da aşağı düşməsinə gətirib çıxaracaq: “Fransa prezidentinin absurd uydurmaları Parisin regionda davamlı sülhün bərqərar olmasına maraq göstərmədiyini nümayiş etdirir və bu ölkənin konstruktiv rol oynaya bilməsini şübhə altına alır”. Rusiyalı politoloq Yevgeni Mixaylov isə qeyd edir ki, Fransanın İrəvanı dəstəkləmək cəhdləri tamamilə ikiüzlülükdür: “Ehtimal etmək olar ki, bu dəstək sabitliyi pozmağa və Cənubi Qafqazda əsas sülhməramlı olan Rusiyanın səylərini gözdən salmağa yönəlib”. Rusiyalı ekspert hesab edir ki, Emmanuel Makronla çox az ölkə hesablaşır və Paris getdikcə təsirini itirir: “Fransanın, ilk növbədə anti-Rusiya sanksiyaları nəticəsində, böyük iqtisadi problemləri var. İrəvanın yerinə olsaydım, onun köməyinə ümid etməzdim. Fransa və ABŞ “geosiyasi oyunlardan doyduqdan” sonra İrəvan həll olunmamış problemləri ilə baş-başa qalacaq və vəziyyəti sabitləşdirmək üçün geri qayıtmağa və Moskvadan kömək istəməyə məcbur olacaq. Azərbaycan uzun müddətdir anlayır ki, Fransa Cənubi Qafqazda sabitliyin yaranmasında maraqlı deyil. Üstəlik, son vaxtlar bütün diplomatik səylər ABŞ-ın himayəsi altında həyata keçirilir. O, ilk növbədə Rusiyanın Ermənistanda və bütün Cənubi Qafqazda təsirini zəiflətməkdə maraqlıdır”. Elə erməni ekspert Benyamin Matevosyan da məsələyə bu prizmadan yanaşır. O etiraf edir ki, Makronun siyasəti Ermənistanı Qərb və Rusiya arasında “nifaq alması”na çevirir: “Ermənistanın sarı mətbuatının tirajladığı tezis beynəlxalq münasibətlərə qədər gedib çıxıb. Xatırladaq ki, 2016-cı ildən sonra hazırki dövlət başçısı Rusiyanın Bakının Avrasiya İqtisadi İttifaqına daxil olması üçün Azərbaycanı müharibəyə sövq etdiyini bildirmişdi. Bu yaxınlarda Paşinyanın ailə qəzetində belə bir məlumat yayıldı ki, guya Ermənistanı Rusiya və Belarusun İttifaq Dövlətinə daxil etmək istəyirlər və Əliyevin əli ilə Moskva regionda qeyri-stabillik yaradır. İndi bunu Makron təkrar edir”. O bildirib ki, Fransa prezidenti erməni hakimiyyətindən eşitdiyini səsləndirir: “Antrusiyaçılıq, görünür, bu gün Avropada Rusiya qazından sonra ən vacib “əmtəə”dir. Bəzi siyasətçilər isə bunu Avropaya satmağa çalışırlar. Makron Ermənistanın düşməni deyil, amma Fransa və Aİ Rusiyanın düşmənidir. Və Ukraynada olduğu kimi Ermənistanın əli ilə Moskvaya zərər vurmaq olarsa, o zaman bu həyata keçiriləcək”. O əlavə edib ki, Makronun siyasəti Ermənistanı ABŞ, Aİ və Rusiya arasında “nifaq alması”na çevirir və bunun üçün Suriya və Ukraynada baş verənlərə baxmaq kifayətdir: “Azərbaycan və Türkiyə kimi iki qonşusu olduğu halda Rusiya ilə düşmənçilik və Qərbdən aydın təhlükəsizlik zəmanətinin olmaması Ermənistanın dövlətçiliyini məhv etməyin ən qısa yoludur”. Matevosyanın fikrincə, Fransa prezidentinin gördüyü işlər Ermənistan üçün çox təhlükəlidir, eyni zamanda, Makronun sözləri həm daxili, həm də xarici auditoriyaya ünvanlanıb: “Makronun sözlərinin hökumətyönlü media tərəfindən necə təkrarlandığına baxsanız, onun Nikol Paşinyanın antirusiya siyasətini dəstəklədiyini başa düşəcəksiniz”. Məsələ ilə bağlı “Vestnik Kavkaza” nəşri yazır ki, İrəvan özünü bataqlığa sürükləyir. Hesab edilir ki, Makronun Parisin guya “xüsusi münasibəti” olduğu Ermənistanı dəstəkləməsi barədə bəyanatı və rəsmi İrəvanı heç vaxt tərk etməyəcəyinə dair verdiyi vəd vasitəçilik missiyasına qətiyyən uyğun gəlmir. Bu fonda Avropa İttifaqı mülki missiyasının Ermənistana gəlişi vəziyyəi daha da çətinləşdirir: “Təbii ki, Moskva indiki geosiyasi reallıqlarda Ermənistan ərazisində Qərb müşahidəçilərinin olmasına dözməyəcək. KTMT və Qərbdən olan müşahidəçilərin bir-birinin yanında yerləşdiriləcəyi bir vəziyyəti təsəvvür etmək çətindir. Ola bilsin ki, Kreml İrəvanın Qərb müşahidəçilərini rədd etməsi üçün əlindən gələni edəcək və İrəvan bunun üçün Rusiyadan üstünlüklər almağa çalışacaq. Yeri gəlmişkən, Ermənistanın Qərb relsindəki təhlükəli diplomatik dönüşlərindən təkcə Moskva çaşqınlığını ifadə etmədi. İran da öz mövqeyini çox incə, lakin ondan az olmayan dəqiqliklə müəyyən edib. İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komitəsinin sədri İbrahim Əzizi xatırladıb ki, regionun problemləri region ölkələri ilə həll edilməlidir və bəhanə ilə bu problemlərə görə bölgə xarici güclərə açılmamalıdır. Bu vəziyyətdə Bakının mövqeyi necədir? Qərbyönümlü erməni diplomatiyasından fərqli olaraq, Azərbaycan daha sabit mövqedədir. Azərbaycan üçtərəfli bəyanatın müddəalarının ciddi şəkildə yerinə yetirilməsinin tərəfdarıdır. Çünki bu sənəd Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının Qarabağ iqtisadi rayonundan çıxarılmasını, Zəngilan rayonu ilə Naxçıvan arasında maneəsiz rabitənin, Zəngəzur dəhlizinin yaradılmasını nəzərdə tutur. Ermənistan bu razılaşmaları yerinə yetirmək istəmir və buna tələsmir, müxtəlif bəhanələrlə prosesi ləngidir. Nikol Paşinyan Bakının mövqeyinin nəzərəçarpacaq dərəcədə sərtləşməsindən sonra özünü “Qərb vasitəçiləri” izi ilə sığortalamağa üstünlük verdi. Başqa vaxtlarda bu qeyri-mümkün görünürdü, lakin Rusiyanın Ukraynadakı əməliyyata fokuslanması Moskvanın erməni tərəfində müvəqqəti “zəifliyi” haqda yanlış illüziya yaratdı. Lakin İrəvan yanılır. Azərbaycan üçün indi ən vacib məsələ erməni silahlılarını Qarabağ iqtisadi rayonundan çıxarmaq və Naxçıvanla fasiləsiz əlaqə yaratmaqdır. Amma Ermənistanın yolu mina detektoru olmadan minalanmış sahədən keçməyə bənzəyir. Bir səhv addımı onun bu və ya digər hissəsinin itirilməsi ilə təhdid edən partlayışdır. Məsələn, Ermənistan Qərbin vasitəçiliyi ilə sülh müqaviləsinin imzalanmasını 9-10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatin (yəni onun müddəalarına istinad etmədən) əvəzi hesab edirsə, ən geci 2025-ci ildə çox güman ki, Laçın dəhlizi boyunca Xankəndi ilə maneəsiz əlaqəni itirəcək. Bakının bundan sonra Zəngəzur dəhlizi məsələsində necə davranacağı məlum deyil. Bakı əsaslı şəkildə etiraz edə bilər ki, sülh müqaviləsinin imzalanması Ermənistanı təslim olduqdan sonra digər öhdəliklərdən azad etmir və Zəngəzur dəhlizi mövzusu yenidən gündəmə gələcək. 2020-ci ilin praktikasından göründüyü kimi, Bakı düzgün anı gözləməyi bilir. Bu fonda Paşinyan ruslara geri dönsə, bu onun Qərbdəki reputasiyasına düzəlməz zərbə olacaq. O, həm də Zəngəzur dəhlizinin Rusiya və Türkiyənin maraqlarının tələb etdiyi formada həyata keçirilməsi zərurəti ilə üzləşəcək. Bu da, öz növbəsində, tərəflərin Ermənistanın ərazi bütövlüyünə və regionun sərhədlərinin toxunulmazlığına hörmətlə bağlı nə deməsindən asılı olmayaraq, Zəngəzur bölgəsi üzərində Ermənistanın suverenliyini müəyyən dərəcədə məhdudlaşdıracaq. Rusiya ilə Qərb arasında erməni atışması nə vaxta qədər davam edəcək? Açığı, nə Bakı, nə Moskva, nə Brüssel, nə də Vaşinqton İrəvanın nazı ilə oynayacaq. Bakı da, çətin ki, daha çox gözləsin. Moskvanın regiona nə təklif edəcəyi tezliklə məlum olacaq: yaxın vaxtlarda Vladimir Putin, İlham Əliyev və Nikol Paşinyan arasında üçtərəfli sammitin keçirilməsi təşəbbüsü irəli sürülüb. Bir şey məlumdur - söhbət asan olmayacaq və onun nəticələri ya müsbət, ya da çox qanlı ola bilər”.
Samirə SƏFƏROVA
