Son günlərdə Ermənistanda geniş müzakirə predmeti olan məsələlərdən biri də Bakı, Ankara, İrəvan və Vaşinqtonun müzakirə predemeti olduğu iddia edilən sənədlə bağlıdır.
Xatırladaq ki, sosial şəbəkələrdə bu sənədin surəti yayılıb. Belə ki, “Siloviki” teleqram kanalı 27 sentyabr 2022-ci ildə Vaşinqtonda müzakirə edilən sənədi dərc edib. Ehtimallara görə, sənəd Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev, Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan və milli təhlükəsizlik müşaviri Cek Sallivanın görüşü zamanı müzakirə olunub. Kanalın məlumatına görə, bu sənəd həm də Praqada əsas söhbət mövzusuna çevrilib. Sənəddə xüsusilə iddia olunur ki, tərəflər aşağıdakı addımları atmağı öhdələrinə götürüblər: 1.İki ölkənin xarici işlər nazirləri təqvim ilinin sonuna kimi sülh müqaviləsinin mətnini hazırlamaq və yekunlaşdırmaq üçün danışıqlara başlayacaqlar; 2.Bu ilin sonuna kimi sülh müqaviləsi üzrə danışıqlara paralel olaraq delimitasiya komitəsinin nümayəndələri Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin delimitasiyasını başa çatdırmalıdırlar; 3.Azərbaycan hökuməti “Dağlıq Qarabağ”ın erməni etnik icmasının nümayəndəsi ilə işləmək üçün nümayəndə təyin edəcək və “Dağlıq Qarabağ” əhalisinin hüquq və təhlükəsizliyini müzakirə edəcək. Nümayəndələr müzakirələrin beynəlxalq ictimaiyyət üçün şəffaf olmasını təmin edəcəklər. Tərəflər, həmçinin, Azərbaycanın suverenliyinə xələl gətirmədən beynəlxalq müşahidəçilərin rolunu, eləcə də “Dağlıq Qarabağ”da azlıq qrupunun müdafiəsini təmin etmək məsələsini birgə müzakirə edəcəklər; 4.Tərəflər Azərbaycan və Naxçıvan arasında yerüstü əlaqənin, o cümlədən Ermənistanın Azərbaycan ərazisindən qarşılıqlı çıxışının təmin edilməsi marşrutunun yaradılması üzrə müzakirələrdə iştirakı davam etdirməyi öhdələrinə götürürlər; 5.2022-ci ilin sentyabrında qarşıdurma zamanı saxlanılanların hamısı yaxın günlərdə heç bir şərt qoyulmadan azad edilməlidir (Bu öhdəlik artıq yerinə yetirilib).
Tərəflər arasında müzakirələrin vasitəçisi kimi ABŞ-ın öhdəlikləri: 1.Yeni qarşıdurmaların olmamasını təmin etmək məsələsində tərəflərə etibar etmək; 2.Tərəflərin bu ilin sonuna qədər prosesi başa çatdırmaq üçün danışıqlarda irəliləyişə nail olmasını gözləmək; 3.Nəqliyyat əlaqələrinin blokdan çıxarılması, sərhədlərin delimitasiyası və ərazilərin minalardan təmizlənməsi üçün operativ texniki yardım təklif etmək; 4.Sülh müqaviləsi prosesi və əlaqədar müzakirələrlə bağlı fikir mübadiləsi aparmaq və mümkün maneələri aradan qaldırmaq üçün ilin sonuna qədər bu formatda yenidən görüşməyi təklif etmək”. Məsələ ilə bağlı heç bir rəsmi açıqlama verilməyib. Amma erməni tərəfi iddia edir ki, sənəd həqiqidir. Erməni ekspert, “yerevan today” saytının baş redaktoru Sevak Akopyan qeyd edir ki, rəsmi İrəvan tərəfindən sükut dərc olunmuş sənədin həqiqiliyini təsdiqləyir: “Sənədin sızması nəticəsində geniş yayıldığına və heç bir təkzibin olmadığına baxsaq, bu kağızın etibarlı olduğu ortaya çıxır. Bu nə səssizlikdir? Dostlar, sentyabrın 27-də Vaşinqtonda Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryanla İlham Əliyevin köməkçisi Hikmət Hacıyev arasında görüş keçirilib. Nəticədə sənəd qəbul edilib, daha sonra Praqada Paşinyan-Əliyev arasında danışıqlar masasına qoyulub. Əgər görməmisinizsə, baxın. Bir sızma nəticəsində bu sənəd ictimaiyyətə açıqlandı. Sənədin çox tirajlanmasına və heç bir təkzibin olmamasına baxsaq, onun son dərəcə etibarlı olduğu ortaya çıxır. Ən məqbul məqamlardan yalnız biri: “Azərbaycan hökuməti Qarabağ xalqının hüquqları və təhlükəsizliyi ilə bağlı müzakirələr aparmaq üçün erməni etnik icma tərəfindən təyin edilmiş oxşar nümayəndə ilə işləyəcək bir nümayəndə təyin edəcək. Tərəflər Qarabağda yaşayan milli azlıq qruplarının təhlükəsizliyinin qorunmasında etimadın təmin edilməsi məqsədilə Azərbaycanın suverenliyinə müdaxilə etmədən mümkün beynəlxalq müşahidəçi statusunu nəzərdən keçirməkdə davam edəcəklər”. Paşinyan gedib Əliyevlə aktiv görüşlər keçirir ki, Azərbaycanın regionlarından birində Qarabağ xalqı milli azlığa çevrilsin və başında Əliyevin təyin etdiyi nümayəndə ilə müzakirələr aparsın? Nikol müsahibəsində “Qoy Qarabağ Azərbaycanla danışıqlar aparsın, Qarabağın yüksək rütbəli rəsmiləri birbaşa danışıqlara hazır olduqlarını deyirlər” deyir. Siz isə bunu Qarabağın sahibləri kimi yox, Azərbaycanda yaşayan milli azlıq kimi müzakirə edəcəksiniz, təki müəyyən hüquqlarınız olsun. Və başqa bir sual: bu hüquqları əldə edəcəksiniz, ya yox? Etməyəcəyinizə əmin ola bilərsiniz, yalnız sizin hüquqlarınızı müzakirə edəcək bir nümayəndəniz olacaq. Hansı statusdan, təhlükəsizlikdən, hüquqlardan danışırıq, heç nəyə razı olmadılar, heç nəyə nail ola bilmədilər. Bəlkə də danışıqlar aparmasaydıq, daha yaxşı variant ola bilərdi”. “Ermənistanın səsi” qəzeti də yazır ki, əslində, Ermənistanla Azərbaycan arasındakı sülh müqaviləsi hələ də mətnlərin hazırlanması və əlaqələndirilməsi mərhələsindədir: “Paşinyan Azərbaycanla müqavilə imzalamaq niyyətini bütün tribunalardan bildirməkdə davam edir. Onun məqsədi Bakının “Dağlıq Qarabağ Respublikası” üzərində suverenliyini tanıyaraq Artsax məsələsini bağlamaqdır. Odur ki, belə bir sual yaranır: Paşinyanın əvvəllər özündə və ümumiyyətlə idarəçilik tərzində müşahidə olunmayan bu qədər piar həvəsi haradan yaranır? Nə üçün o, təslim olma şərtlərini qəbul etməyə hazır olduğunu Ermənistan Respublikasının vətəndaşlarına çatdırmağa tələsir, baxmayaraq ki, bu cür açıqlıq onun xarici siyasət işlərini xalqdan gizli aparma tərzinə əsaslı şəkildə ziddir? Axı xarici siyasət proseslərində keçmiş məxfilik prinsipinin məntiqinə görə, Bakıya və Ankaraya gözlənilən biabırçı güzəştlər barədə ictimaiyyəti vaxtından əvvəl məlumatlandırmaq hakimiyyətin maraqlarına uyğun deyil. Üstəlik, Nikolun hakimiyyətinin bütün 4 il yarımı ərzində erməni cəmiyyəti, müxalifəti və bütövlükdə ölkənin ictimai-siyasi elitası düşmənə ekzistensial güzəştlərdən yalnız faktdan sonra xəbər tutdu. Fikrimizcə, hakimiyyət taktikasının dəyişməsinin iki əsas səbəbi var. Birincisi, niyyətlər haqqında məlumatın açıqlanması Ermənistan cəmiyyətinin və elitasının Bakının şərtləri ilə sülh müqaviləsinin imzalanması nəticəsində ortaya çıxacaq yeni reallığı qəbul etməyə hazır olması üçün zəminləri araşdırmaq məqsədi daşıyır. Paşinyan ictimai reaksiyadan asılı olaraq Əliyev və Ərdoğanla növbəti davranış xəttini quracaq. İkincisi, 10 noyabr tarixli biabırçı sənəd xəbərindən ehtiyatlanan qəzəbli vətəndaşların gecə saatlarında İrəvan küçələrinə axışaraq bir neçə dövlət qurumunu ələ keçirib fiziki zorakılığa əl atdıqları 2 il öncəki təcrübəni yadda saxlayan Paşinyan indi analoji situasiyada tamam başqa cür hərəkət etmək məcburiyyətində qalıb. Kütlələrin narazılığını idarə etmək, etiraz əhval-ruhiyyəsini zaman və uyğun şəraitdə dağıtmaq mövzusunda xarici qüvvələr ona hərtərəfli məsləhətlər verir. Son aylarda Nikol açıq şəkildə “Overton pəncərəsi” prinsipini qəbul etdi və ardıcıl olaraq Artsaxın təslim olması ilə bağlı diskussiyaları cəmiyyətdə irəli sürür, ilk növbədə bu ideyanı “epoxaya” nail olmaq üçün mümkün güzəşt kimi təqdim edir. İndi o, nəyin bahasına olursa olsun, “Artsax” məsələsinin tarixi irsindən qurtulmağın ekzistensial ehtiyacına qəti şəkildə əmindir”. O da qeyd edilir ki, Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşması üşün Vaşinqton da Paşinyana təzyiqləri artırırb. ABŞ Dövlət Departamentinin sözçüsü Ned Praysın açıqlaması bu fonda xüsusi diqqət cəlb edir. O qeyd edir ki, ötən ay Nyu-Yorkda ABŞ Dövlət katibinin iştirakı ilə Ermənistan və Azərbaycan xarici işlər nazirlərinin üçtərəfli formatda görüşü keçirilib. Bu, son toqquşmalardan sonra nazirlərin şəxsən bir araya gəlməsi idi: “Dövlət katibi Blinken eyni zamanda Ermənistan və Azərbaycan liderləri ilə təmasdadır. ABŞ Dövlət Departamentinin Qafqaz üzrə baş məsləhətçisi Filip Riker də hər iki ölkədəki maraqlı tərəflərlə gündəlik əlaqə saxlayır. Ona görə də biz bu məsələ ilə məşğul olmağa davam edəcəyik. Mən konkret nəticə vəd edə bilmərəm, amma söz verə bilərəm ki, bu bizim üçün prioritet olaraq qalacaq”.
Samirə SƏFƏROVA
