IX əsrdə yaşamış tarixi Azərbaycan qəhrəmanı, Xürrəmilər Hərəkatının başçısı, 20 ildən artıq ərəb xilafətinə, ərəb işğalına qarşı mübarizə aparan Babək Xürrəmini ərəblərə satan Səhl İbn Sumbatın etnik mənşəyi barədə müzakirələr davam edir. Sovet tarixşünaslığında Səhl İbn Sumbat erməni kimi təqdim edilir, ermənilər də bundan öz xeyirlərinə istifadə edərək bu coğrafiyada “qədim dövrdən” yaşadıqlarını iddia edirlər.
Ərəb və fars mənbələrində Səhl İbn Sumbatın erməni olduğuna dair fikirlər olmasa da, sonradan quraşdırılan erməni mənbələrində onun etnik mənşəyi erməniləşdirilib. Çox təəssüf ki, bəzən Azərbaycan tarixçiləri arasında da bu fikri təbliğ edənlər olub.
Əgər Səhl İbn Sumbat erməni idisə, onda o, IX əsrdə bizim coğrafiyada nə edirdi? Babəkin dövründə Azərbaycan ərazisində erməni yaşayırdı ki, Səhl İbn Sumbat da erməni olsun?
Qeyd edək ki, Səhl ibn Sumbatın milli-etnik kimliyi ilə bağlı ən maraqlı məqamlardan birinə Moisey Kalankaytuklunun "Alban tarixi"ndə rast gəlmək olur. Belə ki, sözügedən tarixi mənbə müəllifi həmin adamı "Çar nəsli Mehranilərdən olan Səhl ibn Sumbat" adlandırır. Bir yerdə də onu vəsf edərək "Arranşah" kimi təqdim edir. Akademik Z.Bünyadov isə apardığı araşdırma nəticəsində "Səhl ibn Sumbatın Alban şahlarının nəsli hesab olunan Zermirxakanlar nəslindən olduğunu" bildirir. Daha bir yerdə də onu "alban knyazı Səhl ibn Sumbat" adlandırır. Tədqiqatçı-alimimiz N.Vəlixanlı Səhl ibn Sumbatın alban (alpan) nəslindən olması haqda akademikin söylədiyi fikri həqiqətəuyğun hesab edərək dəstəkləyir, sadəcə Səhlin nəslinin adını "Zermirh" şəklində qeyd edir. Digər tarixçi-alim S.Əliyarlı da eyni mənbəyə istinad edərək, "Səhl ibn Sumbatın alban padşah sülaləsindən olan Zarmirxin nəslindən olmasını" söyləyir. Biz də həqiqətə yaxın olması səbəbindən bu versiyanı dəstəkləyirik. Z.Bünyadov Zermirh deyilən adamı Mehranilər sülaləsinin banisi Mehranın nəvəsi igid Vardanın qızlarından birinin əri kimi qeyd edir. Tədiqatçılar qeyd edir ki, Səhl İbn Sumbat erməni deyil, o, xristian alban nəslindəndir.
“Dəqiqi odur ki, satqın olsa da, Babəki ələ versə də, Səhl İbn Sumbat alban nəslindən idi”
AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun ermənişünaslıq şöbə müdiri, professor Qasım Hacıyev bildirdi ki, “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, onun erməni kimi qələmə verilməsi səhv yanaşmadır. “IX-X əsrlərə aid olan mənbələrdə, xüsusən də ərəb və fars mənbələrində çoxlu dolaşıq məqamlar var. O cümlədən də, Azərbaycanla bağlı əksər məsələlər ciddi təhriflərlə, yanlışlıqlara təqdim olunur. Xüsusən də Azərbaycanın bir hissəsinin “Arran”, “Ərməniyyə” adlandırılması yanlışdır. Ermənilər sonradan bunu mənbə kimi istifadə edib bu ərazinin "Ərməniyyə", "Ərməniyyə"nin də ermənilərə aid olmasını iddia edirlər, hətta bu barədə kitablar da yazıblar. Ter-Avetsyanın "Ərəb xilafəti və Ermənistan" adlı kitabı var. Bunların hamısı dolaşıqlıqlar yaradan məsələlərdir. Sovet dövründə bu yanlış mənbələr əsasında tamamilə bizə əks olan məsələlər yazılıb, təbliğ edilib. Bu gün də mövcud olan bir sıra yanlışlıqlar sovet dövründə ortaya atılan "faktlar"dır. Amma sovetlərdən sonra müstəqillik dövründə aparılan yeni araşdırmalar nəticəsində üzə bir sıra gerçəkliklər çıxdı. Aparılan tədqiqatlar saxtakarlıqların üzünü tam dəqiqliyi ilə açır və ərəb, fars dilini bilənlər tədqiqat apararaq o dövrdə bizə öyrədilən məsələlərin səhv olduğunu üzə çıxarırlar. Eyni zamanda, Səhl İbn Sumbatın etnik mənşəyi barədə faktlar aşkarlanıb. Səhl İbn Sumbat barədə ərəb mənbələrində məlumat var. Onun milliyyəti barədə ərəb mənbələrində məlumat olmasa da, fəaliyyəti haqqında informasiyalar mövcuddur. Səhl İbn Sumbatın Babəkə qarşı çıxması, onu ərəb xilafətinə satması ilə bağlı məlumatlar var. Amma həmin dövrdə heç bir mənbə, eləcə də əvvəlki tarixçilər Səhl İbn Sumbatı erməni adlandırmırdılar. Çünki onlar bilirdilər ki, bizim ərazilərdə o dövrdə erməni olmayıb. Təsəvvür edin ki, ermənilər Baqratiləri və Sumbatyanları da erməniləşdirirlər”. Q.Hacıyevin sözlərinə görə, bunları ermənilər "erməni" hesab edir, amma Baqratilərin də, o birilərin də ermənilərə aidiyyəti yoxdur. “Baqati-Baqratuni yəhudi mənşəli bir tayfanın tayfa başçısı idi. Sərkərdə idi. Səhl Sumbat da erməni deyildi, heç bu ərazilərdə etməni də yox idi. Amma bilirsiz ki, xristian albanlar vardı. Sonradan ermənilər xristian albanların adlarını özlərinə götürdülər. O adların indiki ermənilərin adlarına bənzərliyi olduğu üçün onlar elə bir fikir yaradır ki, guya həmin tayfalar o vaxtda, bu vaxt da “ermənidirlər”. Erməni alimlərinin bu yanlış təbliğatının təsirinə düşən bəzi azərbaycanlılar, xüsusilə də tarixçi olmayanlar belə cəfəngiyatlar səsləndirir. Tarixçilərin çoxu bu yalanı yazmır. Bir-iki dəfə sovetlər dövründə məliklər, Səhl İbn Sumbat barədə səhv fikirlər gedib. Amma onlar erməni deyildilər. Dəqiqi odur ki, satqın olsa da, Babəki ələ versə də, Səhl İbn Sumbat alban nəslindən idi. Amma o satqın olub, satqın da həmişə olur. O, Babəki nəyinsə xatirinə ələ verib. Əlbəttə, bəzən qısqanclıqdan, xainlikdən, xeyir götürməkdən, hakimiyyətdə qalmaqdan dolayı belə hallar baş verə bilir”- deyə Q.Hacıyev vurğuladı.
İradə SARIYEVA
