Bilindiyi kimi, ötən həftə baş tutan Praqa görüşündə daha çox diqqət mərkəzində olan məsələlərdən biri Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması ilə bağlı aparılan danışıqlar oldu. Praqada eyni gündə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev, Fransa prezidenti Emmanuel Makron, Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişel və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan arasında iki dəfə görüş keçirilib.
Görüşlərin nəticəsi olaraq bəyanat qəbul olunub. Bəyanatda deyilir ki, Ermənistan və Azərbaycan BMT Nizamnaməsinə və 1991-ci il Alma-Ata bəyannaməsinə sadiqliyini bir daha nümayiş etdirərək bir-birinin ərazi bütövlüyü və suverenliyini tanıyır. Tərəflər bildiriblər ki, bu, delimitasiya üzrə komissiyanın fəaliyyəti üçün əsasdır və komissiyanın növbəti iclası oktyabrın sonunda Brüsseldə keçirilməlidir. Ermənistan Azərbaycanla sərhədə Avropa İttifaqının mülki missiyasının göndərilməsinə razılıq verib. Azərbaycan da bu komissiya ilə əməkdaşlığa razılıq verib. Missiya işini oktyabrda başlayıb, 2 ay müddətinə başa çatdıracaq. Bu arada o da bəlli olub ki, Avropa İttifaqına üzv ölkələrin nümayəndələri Ermənistana Azərbaycanla sərhəd boyunca yerləşdiriləcək mülki missiyanın göndərilməsi barədə razılığa gəliblər. “Azatutyun” radiosu diplomatik mənbələrə istinadən yazır ki, bu barədə qərar oktyabrın 11-də Avropa İttifaqının mülki işlər və təhlükəsizlik komitəsinin qapalı iclasında qəbul edilib. Bu missiya tərəflər arasında etimadın gücləndirilməsinə və sərhədin delimitasiyasına kömək etməlidir. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, müşahidə missiyasına 50 nəfər daxil olacaq. Bunların hansı ölkələri təmsil edəcəkləri haqda məlumat verilmir. Xatırladaq ki, Ermənistan öz sərhədi boyunca Avropa İttifaqının mülki missiyasının yerləşdirilməsinə razılığını bildirib, Bakı isə bəyan edib ki, bu missiya ilə yalnız Azərbaycana aid məsələlərdə əməkdaşlıq edəcək. Bu da qeyd olunur ki, Avropa İttifaqının mülki missiyası Azərbaycan və Ermənistan arasındakı sərhədin delimitasiya və demarkasiyası ilə məşğul olan komissiya üçün hesabatlar hazırlayacaq. Bu arada Moskva Brüsseli, nəyin bahasına olursa olsun, Azərbaycan-Ermənistan tənzimləməsinə “soxulmaq cəhdində” ittiham edib. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat katibi Mariya Zaxarova missiya məsələsini sərt tənqid edib: “Avropa İttifaqının mülki missiyasının Azərbaycan-Ermənistan sərhədi boyu yerləşməsi iki ölkə arasında münasibətlərin nizamlanması, bizim vasitəçilik səylərimizə təzyiq cəhdidir”. O qeyd edib ki, missiyanın yerləşdirilməsi suveren dövlətin qərarıdır. Avropa İttifaqının real imkanlarından danışan Zaxarova qeyd edib ki, 8 il ərzində Berlin və Paris Ukrayna ətrafındakı vəziyyətin qaynar mərhələyə keçməsinin qarşısını ala bilməyib. Mətbuat katibi qeyd edib ki, Rusiya regionda davamlı sülh və uzunmüddətli sabitliyin bərqərar olmasının yeganə açarını Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderlərinin üçtərəfli bəyanatlarının tam şəkildə həyata keçirilməsində görür: “Biz bu məsələ ilə bağlı Ermənistan və Azərbaycandan olan həmkarlarımızla müntəzəm əlaqə saxlayırıq”. Beləliklə, bu açıqlamadan görünür ki, Rusiya Avropa İttifaqına üzv ölkələrin nümayəndələrinin müli missiya üçün Ermənistana gəlişindən narazıdır. Azərbaycanın keçmiş xarici işlər naziri Tofiq Zülfüqarov bunu təbii sayır və Ermənistanın Rusuyanın mövqeyinə zərbə vurduğunu hesab edir: “Burada Ermənistan köhnə taktikasından istifadə edir. Sözügedən taktikanın məqsədi isə şərti sərhəddə təxribatlar törətməklə gərginlik mövzusunu gündəmə gətirmək və buraya beynəlxalq aləmin diqqətini çəkmək yolu ilə xarici qüvvələri bölgəyə cəlb etməkdir. Bəhs etdiyimiz xarici qüvvələr sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyasına kömək, atəşkəs rejiminə nəzarət edəcək missiya adı altında ola bilər. İndi də rəsmi İrəvanın böyük dövlətlərin arxasında gizlənib öz siyasətini davam etdirməyə ümidi var. Qərbin bölgəmizdə Rusiyaya qarşı ikinci cəbhə açma planı da baş verən hadisələrin əsas səbəblərindən biridir. Bölgədə kimin hegemonluğunun təmin olunacağı məsələsi böyük dövlətləri narahat edən məsələdir. Rusiya və onun rəqibi olan Qərb münaqişəni nəzarət altında saxlamaqla regionu idarə etmək istəyir”. Məsələ ilə bağlı rus ekspert Sergey Markedonov bildirir ki, Avropa İttifaqı Ermənistanla Azərbaycan arasında əsas moderator olmağa çalışır: “Oxşar hallara baxsaq, bu mənə ən çox Avropa müşahidə missiyasının Gürcüstana göndərilməsini xatırladır. O, 2008-ci ilin payızında, 5 günlük müharibədən sonra yarana biləcək hadisələrin müşahidəsi ilə məşğul olub. Onun Cənubi Osetiyada da olması planlaşdırılırdı, lakin Rusiya buna icazə vermədi”. Onun sözlərinə görə, sülhməramlıların yarışının başladığı göz qabağındadır. Əgər bu ilə qədər Rusiya sülh yolu ilə nizamlanma prosesində lider və hətta eksklüziv moderator kimi qəbul edilirdisə, bu gün Aİ-nin aktivləşməsi müşahidə edilir. O xatırladıb ki, artıq Şarl Mişelin iştirakı ilə Nikol Paşinyanla İlham Əliyev arasında 4 raund danışıqlar olub. Ən geniş formatda həm Fransa, həm də Avropa diplomatiyasında çox fəal olan prezident Emmanuel Makron iştirak edir: “Sonra sərhəddəki müşahidəçilər missiyası ilə Qarabağdakı Rusiya sülhməramlıları arasında qaçılmaz müqayisə olacaq. Aİ Rusiyanın Ukrayna ilə məşğul olduğu, Qafqazın isə sadəcə olaraq öz növbəsini almadığı məqamdan istifadə edərək əsas moderatorun yerini tutmağa çalışır”. Onun sözlərinə görə, bütün bunlar həm də Amerika diplomatiyasının aktivləşməsi fonunda baş verir: “Spiker Nensi Pelosinin Ermənistana səfərindən sonra son iki həftə ərzində bir çox hadisələr baş verdi: ABŞ dövlət katibi Entoni Blinkenin vasitəçiliyi ilə Nyu-Yorkda görüş, ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Ceyk Sallivanın vasitəçiliyi ilə görüş. Avropa missiyasının funksiyası yekunlaşdırılmayıb. Demarkasiya və delimitasiyaya da kömək ediləcəyi bildirilir. Uzun müddətdir deyirəm ki, bunu Qarabağ münaqişəsi adlandırmaq olmaz. Qarabağ cəbhələrdən biridir, ikinci cəbhə sərhəddir. Əgər Qarabağ Rusiyanın məsuliyyət zonasındadırsa, o zaman sərhəd zonası (demarkasiya və delimitasiya) Aİ üçün ən prioritet hissəyə çevrilir”. Onun sözlərinə görə, Rusiyanın iştirakı olmadan bu problemi həll etmək çox çətindir. Politoloqun fikrincə, Aİ Rusiyanı proseslərdən ciddi şəkildə sıxışdırmağa çalışır.
Nahid SALAYEV
