Birinci və İkinci Qarabağ müharibələrində Ermənistan tərəfindən törədilən dəhşətli müharibə cinayətləri ilə bağlı getdikcə daha çox real faktlar üzə çıxmaqdadır.
Azərbaycanın ərazilərini işğaldan azad etməsilə ermənilər tərəfindən bir vaxtlar törədilmiş cinayətlərin qanlı izləri də, belə demək olarsa, gün işığına çıxır. Bu, xüsusən də Birinci Qarabağ müharibəsində törədilmiş cinayətlərlə bağlı özünü qabarıq büruzə verir.
Ermənistan yenə beynəlxalq humanitar hüquq normalarını kobud şəkildə pozur
Çoxsaylı faktlar və sübutlar göstərir ki, Ermənistan tərəfindən Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə dəhşətli dağntılarla yanaşı, əsir və girov götürülmüş azərbaycanlılar amansız işgəncələrə məruz qoyulmaqla qətlə yetirilib, daha sonra onların nəşləri kütləvi şəkildə basdırılıb. Elə bu günlərdə Azərbaycan Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyasının İşçi qrupunun topladığı şahid ifadələri və materiallar əsasında daha bir kütləvi məzarlıq Xocavənd rayonunun Edilli kəndində aşkar edilib. Burada Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal dövründə girovluqda saxlanılarkən qətlə yetirilən 15-20 nəfər azərbaycanlı mülki şəxsin nəşinin 3 metr dərinlikdə basdırıldığı məlum olub. Adıçəkilən kəndin ərazisində başqa kütləvi məzarlıqların da olması ehtimal edilir.
Xatırladaq ki, Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı itkin düşmüş şəxs kimi qeydiyyata alınan azərbaycanlıların sayı 3890 nəfərdir. Onlardan 3171 nəfəri hərbçi, 719 nəfəri mülki şəxsdir. Mülki şəxslərdən 71 nəfəri yetkinlik yaşına çatmamış uşaq, 267 nəfəri qadındır. İtkin düşmüş şəxs kimi qeydiyyata alınan azərbaycanlıların Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən əsir və girov götürüldüyü də faktlarla sübutunu tapıb. Bundan əlavə, əsir və girov götürülmüş şəxslərin böyük əksəriyyətinin erməni əsirliyində qətlə yetirilməsi, işgəncə və xəstəliklərdən vəfat etməsi, bir hissəsinin isə gizlədilərək Ermənistanda və işğal dövründə Qarabağda ermənilər tərəfindən ağır fiziki işlərdə qul kimi istifadə olunması sübuta yetirilib. İşğal altındakı ərazilər azad edildikdən sonra bu yerlərdə tapılan kütləvi məzarlıqlar əsir və girov götürülmüş şəxslərin yenə beynəlxalq humanitar hüquq normalarının kobud şəkildə pozulması ilə işgəncələr tətbiq edilməklə öldürüldüyünü təsdiqləyir. Belə kütləvi məzarlıqlar Kəlbəcərdə Başlıbeldə, Şuşa ətrafında, Xocavəndin Edilli kəndi yaxınlığında, Füzulidə tapılıb və onların sayının artması gözlənilir
Edilli kəndində kütləvi dəfn edilmiş meyitlərin bir hissəsi məhz Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Ermənistan hərbçiləri tərəfindən əsir-girov götürülərək orada saxlanılan, ağır işgəncələr verilərək qətlə yetirilmiş Azərbaycan vətəndaşlarına aiddir. Bu fonda kütləvi məzarlıqlar ermənilər tərəfindən törədilən müharibə cinayətlərinin real sübutudur. Belə kütləvi məzarlıqlar, əsir və girov götürülmüş şəxslərin hamısı barəsində Ermənistan müvafiq məlumatları Azərbaycana təqdim etməyə borcludur. Amma beynəlxalq humanitar hüquq normalarının Ermənistan tərəfindən pozulması halları indi də davam etdiyindən belə məlumatlar ölkəmizə təqdim edilmir. Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı əsir və girov götürülmüş, itkin düşmüş şəxslər barəsində məlumatların hələ də Ermənistan tərəfindən Azərbaycana təqdim edilməməsi bunun faktiki təsdiqidir. Onu da qeyd edək ki, Edilli kəndində aşkarlanan kütləvi məzarlıqla bağlı istintaq aparılır. Belə ki, faktla bağlı hazırda Hərbi Prokurorluğun Xüsusi istintaq şöbəsi tərəfindən mövcud cinayət işi üzrə istintaq hərəkətləri aparılır.
Ermənistanın beynəlxalq hüquqi məsuliyyətə cəlb olunması üçün yeni mühüm faktlar üzə çıxır
Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsində qazandığı şanlı zəfərlə bütün hərbi fəaliyyətlərin dayandırılması, üçtərəfli bəyanatların imzalanması fonunda da itkin düşmüş 3890 Azərbaycan vətəndaşının yerinin beynəlxalq humanitar hüquq normalarına uyğun olaraq dəqiqləşdirilməsi zəruri şərtdir. Hətta Ermənistan bununla bağlı üzərinə müvafiq öhdəliklər də götürüb. Ötən il dekabrın 14-də Brüsseldə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Şarl Mişel və Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyanla birgə görüşündə əsas diqqət mərkəzinə gətirilən məsələlərdən biri məhz Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı itkin düşmüş şəxslərlə bağlı olub. Həmin görüşdən sonra Şarl Mişelin adından yayılan bəyanatda ilk dəfə olaraq Avropa İttifaqı gündəliyinə itkin düşmüş şəxslər mövzusu salınıb və onların taleyinə aydınlıq gətirilməsinin zəruriliyi qeyd olunub.
Cari il fevralın 4-də Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun təşəbbüsü ilə Prezident İlham Əliyevin, Fransanın Avropa İttifaqına sədrliyi qismində Emmanuel Makronun, Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişelin və Nikol Paşinyanın iştirakı ilə videoformatda keçirilən görüşdə də bu məsələ dövlət başçımız tərəfindən diqqət mərkəzinə gətirlib. Müzakirələr zamanı Prezident İlham Əliyev Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı itkin düşmüş şəxslərin taleyinin, kütləvi məzarlıqların yerinin müəyyənləşdirilməsi kimi məsələləri xüsusi olaraq qabardıb. Lakin Ermənistan tərəfi itkin düşmüş şəxslərlə bağlı müvafiq məlumatların təqdim ediləcəyi öhdəliyini götürsə də buna əməl etmir. İtkin düşmüş şəxslər barədə məlumatların gizlədilməsi Ermənistan tərəfindən beynəlxalq humanitar hüquq normalarının pozulmasının faktiki təzahürüdür. “Müharibə qurbanlarının müdafiəsi haqqında” 1949-cu il 12 avqust tarixli Cenevrə Konvensiyalarının I Əlavə Protokoluna əsasən, münaqişə tərəfləri qarşı tərəfin itkin elan etdiyi şəxsləri axtarmağa yardım etmək öhdəliyini daşıyır. Bundan əlavə, 2002-ci ildə BMT İnsan Hüquqları Komissiyasının qəbul etdiyi müvafiq qətnamədə silahlı münaqişə zamanı qarşı tərəfin itkin düşmüş şəxslərinin axtarışında iştirak etməsi öhdəlik olaraq qeyd olunur. Ermənistan isə hələ də bu öhdəliklərindən imtina edir. 1949-cu il IV Cenevrə Konvensiyası bəyan edir ki, münaqişənin qarşı tərəfi silahlı münaqişə zəminində şəxslərin öz ailə üzvlərini axtarması barəsindəki sorğusu cavablandırmalıdır. Bununla də sözügedən Konvensiya ailə üzvlərinin öz yaxınlarının taleyi barəsində məlumat almaq hüququnu bilavasitə tanıyır. Bu hüquq, eyni zamanda, Avropa Şurasının Parlament Assambleyasının bir sıra tövsiyələrində də öz əksini tapır. Lakin bütün bunlar da Ermənistan tərəfindən görməzdən gəlinir. BMT Baş Assambleyasının 1974-cü il 6 noyabr tarixli qətnaməsində münaqişə tərəflərinə itkin düşmüş şəxslər barəsində məlumatların qarşılıqlı olaraq verilməsi tövsiyə olunub. Eləcə də yenə BMT Baş Assambleyasının 2006-cı ildə qəbul etdiyi “Bütün şəxslərin zorakı itkin düşmələrdən müdafiəsi haqqında” Beynəlxalq Konvensiyada istər mülki, istərsə də hərbi mükəlləfiyyətli şəxslərin zorla yoxa çıxarılması beynəlxalq humanitar hüququn kobud pozuntularından biri kimi təsbit edilib. Ermənistan bu normaları da kobud şəkildə pozub və pozmaqda davam edir. Ermənitandan fərqli olaraq, Azərbaycan beynəlxalq humanitar hüququn tələblərinə riayət edir. Elə bundan irəli gəlir ki, İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Azərbaycan azad etdiyi ərazilərində 1711 erməni əsgərinin cəsədinin tapılaraq Ermənistana verilməsini təmin edib. Ermənitanın da beynəlxalq humanitar hüququn tələblərinə riayət etməsi üçün dünya ictimaiyyəti, o cümlədən beynəlxalq təşkilatların bu ölkəyə təzyiq və təsir mexanizmlərindən istifadə etməsi zəruri şərtdir. Hər halda bu, həm də beynəlxalq hüququn tələbidir. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə, xüsusən Xocavənd, Kəlbəcər, Ağdam və Füzuli rayonlarında, eləcə də Şuşa şəhərinin ətrafında bir çox kütləvi və fərdi məzarların olması ilə bağlı məlumatlar var. Bu ərazilər minalardan təmizləndikcə aşkara çıxan kütləvi məzarlıqlar Ermənistanın azərbaycanlılara qarşı etnik təmizləmə və soyqırımı siyasətini, dinc insanlara qarşı törətmiş olduğu müharibə cinayətlərini bir daha sübut edir. Bütün bu faktlar Ermənistanın beynəlxalq hüquqi məsuliyyətə cəlb olunması üçün bütün əsasları yaradır.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
