Rusiyanın Ukraynaya hərbi təcavüzündən sonra ötən hər günün ortaya çıxardığı iki mühüm həqiqət var. Biri odur ki, Ukraynanın müqaviməti gedərək daha mütəşəkkil hal alır, əksinə, Rusiya silahlı qüvvələrinin daha xaotik və ziddiyyətli addimlarını goruruk.
Bu təzahürlərə uygun olaraq Ukraynanın müttəfiqləri coxalır, əksinə, Rusiya isə daha çox təklənməyə baslayır. Rusiyanın təklənməsi hətta bəzən o həddə çatır ki, "Putin kimi stajlı bir dövlət xadimi niyə bu səhvi buraxdi" deyə soruşmaq istəyirsən. Əcəba, Qərbin bu qədər təsirli və çoxsaylı təzyiq üsullarına malik olduğunu Putin niyə öncədən hesablaya bilmədi? O dogrudanmı səhvə yol verdi, ya dəhşətli dərəcədə qisas hissinə qapıldı?
Açıq hərbi təcavüz və müharibənin olub-olmayacağı ən qızğın dartışmalardan biri idi. Mütləq əksəriyyət müharibənin olacağına inanmırdı. Maksimum halda separatçı Donetsk və Luqansk bölgələrinin Jirinovskinin təfəkkür və düşüncə tərzinə uygun tanınacağı, ardınca isə uzun sürən gərgin diplomatik çəkişmə dövrünün başlanacağı deyilirdi. Gözlənilənlərin ən pisi oldu və Ukrayna hərbi-siyasi komandanlığı idarə olunan bir zəifliklə qabarıb-çəkilən müqaviməti elə təşkil etdi ki, Rusiyanı ölkənin içərilərinə doğru çəkə bildi. Ruslar elə bir həddə gətirildi ki, irəli getmək mümkünsüz, geri qayıtmaq isə izahı mümkün olmayan çətin bir işə çevrildi. Indiyə qədər Rus ordusu "Ukraynaya niyə girmisiniz" sualı qarşısında aydın cavab mövqeyinə malik deyildisə, bu gün geri çəkilmək zorunda qalacağı təqdirdə bu hərəkətə dəqiq cavab vermək halında deyil. Odur ki, Ukrayna tərəfi ilə danışıqlara başlamaqla özü üçün nisbətən ən uyğun çıxış yolu tapdi. Çox çalışır və çalışacaq ki, Ukrayna ilə razılaşsın və geriçəkilmənin guya bu görüşlərin nəticəsi olduğu barədə aldadıcı rəy yaratsın.
Rusiyanın Ukraynaya girişinə hərəkat, ya əməliyyat deməsi mahiyyəti dəyişmir və artıq sivil dünya bunun bir hərbi təcavüz olduğunu birmənalı söyləyir. Muasir dünyada görünməmiş sanksiyalar tətbiq edilir, bir-iki kiçik dövləti nəzərə almasaq, dünya bu təcavüzə qarşı barışmaz mövqe tutur.
XXI əsrin əvvəlində suveren dövlətin ərazisinin ilhaq edilməsinə sonradan necə haqq qazandırıla biləcəyinə Rusiya rəsmilərinin inanması doğrudan təəccüblüdür. Yəqin daha çox adamlar anlayır ki, idarə olunan zəif müqavimətlə Rusiyanı Ukraynanın içərilərinə çəkmək onu tələyə salmaq üçün düşünülmüş plan imiş.
Rusiya üçün gözləmədiyi təzahürlərdən biri daxildə cəmiyyətin etiraz və müqavimət hərəkətləridir. Əslində bu da o qədər gözlənilməz deyildi və olmamalı idi. Rus cəmiyyətini və Rus dövlətçiliyinin son 150 ildəki tarixini bilənlər üçün indiki daxili etiraz hərəkətləri inanılmaz deyildi. Məsələ belədir ki, tarixin bir neçə anında sadə rus cəmiyyəti dövlətin apardığı müharibəni haqsız, ədalətsiz və təcavüz saydıqda izafi dözüm göstərmir və etirazlarını inqilaba qədər davam etdirir. Məsələn.1905-ci ilin rus-yapon müharibəsini rusların başlatdiği sirr deyil, odur ki, sadə ruslar buna dözmədi, hətta nəhəng Lev Tolstoy "Rusiya xristianlığın düşmənidir" deyərək Rusiyanın məğlubiyyətini istədi. Sonda xalqın etirazları 1905-07-ci illər inqilabına və mütləqiyyətin çöküşünə gətirib çıxardi. Sonra Birinci Dunya müharibəsinin müqəssirləri sırasında çar ikinci Nikolay da "fəxri" yer tutdu. Rus xalqı ona da bu ədalətsiz və ambisioz müharibəni bağışlamadı. Yenə inqilab və əvvəlcə burjuaziya, ardınca bolşeviklər qalib gəldi. Təcavüzkar müharibə tərəfdarları və təşəbbüskarları yenə ayaqlar altında qaldılar.
Bu silsilədə sadə rus cəmiyyəti SSRI-nin İkinci Dunya müharibəsində iştirakına dözümlü yanaşaraq, müharibənin bütün ağırlıqlarını beş il çiynində daşıdı. Çünki bu müharibəni birbaşa Stalinin yox, Hitlerin baslatdığını yaxşı bilirdi.
Bəs sadə rus cəmiyyəti indiki Ukrayna müharibəsini ədalətli sayaraq ona dözümlü ola biləcəkmi? Müharibənin cəmi ikinci gunundən Rusiya şəhərlərində başlanmış etirazlar 1905 və 1917-ci il davranışlarının daha real olmasını söyləməyə əsas verir... Ukrayna müharibəsinin nə ilə bitəcəyini dəqiq demək hələlik mümkün deyil. Birmənalı bəlli olan odur ki, Rusiya müharibədən əvvəl malik olduğu güc və xarizmatik təsirini olduğu kimi saxlaya bilməyəcək. XXI əsrin əvvəlində suveren bir ölkənin paytaxtına qədər hərblə yürüş edəndən sonra bu mümkün də deyil. Rusiya Azərbaycanın haqq müharibəsi sayılan 44 günlük savaşa dəstək verməklə dünyada qazandığı yeni reytinq şkalasını Ukraynada itirməkdədir. 44 günlük müharibəyə qədər Rusiya dünyadakı mövqe və təsirini əsasən malik olduğu böyük nüvə potensialı sayəsində saxlaya bildiyi halda, Ukrayna savaşından sonra onun, hətta suverenliyini belə saxlamaq zorunda qalacağı bir güclü ehtimaldır. Ən yaxşı halda Rusiyanın öz suverenliyini avtoritarizmdən sivil dövlətçilik sisteminə keçidlə saxlaya biləcəyi ehtimal olunur. Yalnız bu halda Rusiyanın dünyada indiki imicini 180 dərəcə əksinə dəyişə biləcəyi ehtimal olunur. İndi bu şəkildə islaholunmaya Rusiyanın özünün daha böyük ehtiyacı var, nəinki dünynın qalan kəsiminin.
Azərbaycanla imzalanmış strateji müttəfiqlik Bəyannaməsinin timsalında bu prosesi daha sadə izah etmək mümkündür. Məzmun etibarilə bu sənəd normaldır, lakin Azərbaycanda ona ziddiyyətli münasibət var. Bəyannamə mətnində “Rusiya Federasiyası” sözlərinin yerinə Ermənistandan başqa istənilən dövlətin adı yazılsa, Azərbaycanda indiki ictimai qıcıqlanma və ictimai ziddiyyət mütləq şəkildə aşağı düşəcək. Azərbaycan cəmiyyətində Rusiyaya birmənalı olmayan münasibət sirr deyil. Azərbaycanla Rusiya arasında dövlətlərarası səviyyədə strateji müttəfiqlik olsa da, ictimai səviyyədə bütöv strateji müttəfiqlikdən danışmaq, təəssüf ki, mümkün deyil. Konkret desək, Rusiya və Azərbaycan dövlətləri strateji müttəfiq olsalar da, Azərbaycan cəmiyyəti Rus dövləti ilə strateji müttəfiq ola bilmir. Bunun tək Rusiyanın özündən asılı tutarlı səbəbləri var. Çünki Azərbaycan hakimiyyəti və dövlət xalqı “Rusiyanı sevməlisiniz” kimi mövqeyə heç cür təşviq edə bilməz. Bu yalnız Rusiya dövlətinin, onun liderinin etməli olduğu və edə biləcəkləri bir işdir.
Gəlin, dağılmış imperiyaların yerində mitropoliyalarla müstəmləkələrin münasibətlərinə baxaq.
Osmanlı imperiyasının 1918-ci ildə dağılmasından sonra onun yerində yaranmış milli dövlətlərlə bugünkü Türkiyənin münasibətlərini bir-bir təhlil etmək olar. Düşmənçilik, barışmazlıq, antipatiya görməzsiniz. Səbəb Osmanlı dövlətçiliyinin mahiyyətindədir ki, onu müasir Türkiyə də davam etdirir. Yaxın və Orta Şərq dövlətləri, Ərəb ölkələri, Balkan dövlətləri Türkiyə ilə ədavət aparmırlar, buna əsaslar görünmür. Çünki Osmanlı hakimiyyəti millətlərə istismar obyekti kimi baxmırdı və onların milli xüsusiyyətlərini məhv etmək yolu tutmadı.
Keçmiş mitropoliyalarla müstəmləkələr arasında dərin ədavət, təəssüf ki, qismən müasir Britaniyanın, daha çox isə Rusiyanın timsalında özünü göstərir. Əslində, Avstraliya, Kanada, Hindistan, Pakistan kimi ölkələrin müasir Britaniya ilə anlayışlı münasibətləri var. Bir çox hallarda bu münasibətləri keçmiş müstəmləkə ilə imperiyanın münasibətlərinə bənzətmək olmur. Təəssüf ki, bu sözləri çar və bolşevik Rusiyasının öz keçmiş müstəmləkələri ilə aralarındakı münasibətlə müqayisə etmək olmur. Bolşevik Rusiyası çar Rusiyasının, müasir Rusiya isə SSRİ-nin varisidir. Bolşevik Rusiyası çar Nikolaydan, muasir Rusiya isə SSRI-dən pis miras kimi qalmış imici dəyişə bilmədilər. Əslində buna cəhd etmədilər, çünki bunun nə qədər vacib olduğunun fərqinə varmadılar. Azərbaycan cəmiyyəti heç müasir Qərbi və onun dəyərlərini də idealizə etmir, hətta "onların ikisi də bir bezin qırağıdır" kimi çox yerinə düşən qiyməti verir. Ancaq ən sonda yenə də nisbi üstünlüyü Qərbə verməyə məcbur olur. Halbuki, çar Rusiyasından bolşevizmə, oradan da müstəqil milli dövlətçiliyə keçid edən ölkələrin bu gün 200 il birgə yol gəldiyi Rusiyanı niyə belə sürətlə Qərbə dəyişməsi ilk əvvəl Rusiyanin özünü, Putini ciddi narahat etməlidir. Ancaq bu narahatlığın ifadə forması qoşunları çəkərək Ukraynanı düzləmek kimi formada, yəni qisas motivi ilə olmamalıdır. Və ya Ermənistanı qızışdırıb Azərbaycanın üstünə salmaq da uyğun yol deyil.
Bir sözlə, müasir Rusiya və Putin rus dövlətçiliyini keçmişdə bir yolda yürüdüyü xalqların könlünü həqiqətən almaqla qoruya və xilas edə bilər. Bunun üçün bütün qonşulara, ilk növbədə postsovet ölkələrinə münasibət dəyişməli, Moskvanı onların gözündə cəlbedici etmək üçün daxili idarəçilikdən tutmuş xarici siyasətin prinsip və dəyərlərinə qədər köklü dəyişikliklərə gedilməlidir. Başa düşürük ki, bu çox çətindir. Lakin bu çətinlikdən qorxan rus strateqləri qarşıdakı daha böyük çətinlikləri bu başdan gözə almalıdır. Nə kimi çətinliklər nəzərdə tutulur? Ukrayna müharibəsindən sonra dünyanın, ilk növbədə Avropanın sülh və təhlükəsizlik sisteminin dəyişəcəyi barədə real proqnozlar var, əlamətlər də görünür. Avropa Birliyi hərbiləşir, Gürcüstan və Ukraynanı “yarıcan vəziyyətində” NATO-ya üzv qəbul etmədiklərinə görə səhvə yol vermiş Qərb öz səhvini düzəldərək təşkilatın nizamnamə normalarını dəyişəcək, BMT Təhlükəsizlik Şurasının işinin beş dövlətin inhisarında saxlanması kimi prinsipə son veriləcək və sair. Avropanın yeni sülh və təhlükəsizlik sistemində köhnə Rusiya üçün yer etmək asan olmayacaq. Odur ki, Rusiyanı yeniləşdirmək Avropanın yeni təhlükəsizlik sistemində yer tutmağın həlledici şərtidir.
Aydın QULİYEV
