Edilən bütün çağırışlara rəğmən, dünyada koronaviris vaksinləri ilə bağlı ədalətsizlik hələ də davam edir. Bu məsələdə ikili standartlarla üzləşən ölkələrdən biri də Azərbaycandır.
Bu haqda danışmazdan öncə qeyd edək ki, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) yenidən beynəlxalq ictimaiyyəti yoxsul ölkələrə peyvənd yardımına çağırıb. Təşkilatın baş direktoru Tedros Qebreyesus bildirib ki, bu ilin birinci rübü artıq başa çatmaqda olsa da, 36 ölkə vaksinasiya kampaniyasına başlaya bilmək üçün hələ də COVAX təşəbbüsü çərçivəsində peyvənd gözləyir. Qebreyesus bir sıra ölkələrin, demək olar ki, istehsal olunan peyvənd kontingentinin böyük hissəsini satın alması nəticəsində COVAX təşəbbüsü çərçivəsində peyvənd dozalarının çatdırılmasının çətinləşməsindən şikayətlənib: “Beynəlxalq COVAX təşəbbüsünün hədəfi koronavirusa qarşı peyvənd dozalarının dünya ölkələri arasında ədalətli bölünməsinə nail olmaqdır. Təşəbbüs təsis edilərkən bu il may ayının sonunadək dünyanın yoxsul ölkələri üçün 238 milyon doza peyvəndin çatdırılması nəzərdə tutulurdu. Amma reallıqda vəziyyət tamam fərqlidir”. Qeyd edək ki, Azərbaycan vaksin ədalətsizliyinə qarşı beynəlxalq müstəvidə mübarizə aparan ilk fəal ölkələrdəndir. Hətta bu günlərdə BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasının 46-cı sessiyası çərçivəsində Qoşulmama Hərəkatının sədri qismində Azərbaycanın təşəbbüsü ilə irəli sürülən “COVID-19 əleyhinə peyvəndlərə bərabər, məqbul qiymətə, vaxtında və universal əlçatanlığın təmin edilməsi” adlı qətnamə qəbul edilib.
Qətnamə inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan dövlətlər arasında COVID-19 əleyhinə peyvəndlərin ədalətsiz və qeyri-bərabər bölüşdürülməsi məsələsinin insan hüquqlarından istifadəyə mənfi təsiri məsələsinə diqqət çəkir. Bunun pandemiyanın tamamilə aradan qaldırılmasında, eləcə də BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Gündəliyində nəzərdə tutulan məqsədlərə nail olunmasında başlıca əngəllərdən biri olduğu vurğulanır. Pandemiyanın aradan qaldırılmasında qlobal həmrəyliyin və çoxtərəfli əməkdaşlığın əhəmiyyətini xüsusi vurğulayan qətnamə bu xüsusda Qoşulmama Hərəkatının sədri qismində Azərbaycan Prezidentinin təşəbbüsü ilə 3-4 dekabr 2020-ci il tarixində keçirilmiş BMT Baş Assambleyasının COVID-19 pandemiyasına həsr olunan xüsusi sessiyasının əhəmiyyətini qeyd edir. Qətnamə BMT üzv dövlətlərinə və digər əlaqədar qurumlara COVID-19 əleyhinə peyvəndlərin bütün dövlətlər arasında ədalətli bölüşdürülməsini təmin etmək istiqamətində müvafiq tədbirlər görməyə çağırış edir. Eyni zamanda, peyvəndlərin ədalətli bölüşdürülməsini dəstəkləmək məqsədilə yaradılmış beynəlxalq təşəbbüslərə, o cümlədən COVAX təşəbbüsünə dəstək ifadə edən qətnamə bütün dövlətləri peyvəndlərin digər ölkələrə ixracı ilə bağlı mövcud olan lazımsız əngəlləri aradan qaldırmağa çağırır.
Qətnaməyə ümumilikdə 133 dövlət həmmüəlliflik edib ki, bu da BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasında qəbul edilən qətnamələr üçün olduqca yüksək göstəricidir. Həmmüəlliflər sırasında dünyanın fərqli regionlarında yerləşən, iqtisadi göstəriciləri kəskin fərqlənən və fərqli siyasi qruplaşmalara məxsus ölkələr təmsil olunur. Qeyd edək ki, qətnamə ölkə başçısının Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına sədrliyinin COVID-19 əleyhinə peyvəndlərin dünya miqyasında ədalətsiz və qeyri-bərabər bölüşdürülməsinə laqeyd qalmayacağı ilə bağlı ifadə etdiyi mövqeyə uyğun olaraq irəli sürülmüşdü. Əldə edilmiş nəticəyə əsasən demək olar ki, ölkə başçısının pandemiya ilə bağlı əvvəlki təşəbbüsləri kimi, bu təşəbbüs də qısa müddət ərzində qlobal dəstək qazandı. Bu, Azərbaycanın mühüm uğuru hesab edilir. Amma problem həm də ondadır ki, qəbul edilən beynəlxalq sənədə rəğmən, vaksin ədalətsizliyi davam edir. Hazırda davam edən prosesdə vaksinlərin ədalətli bölgüsündə problemlər müşahidə olunur. Yenə bəzi dövlətlər öz tələbatlarından bir neçə dəfə çox vaksin alır və nəticədə inkişaf etməkdə olan dövlətlər vaksin çatışmazlığı problemi ilə üzləşir. Vaksin kimi önəmli məsələdə Azərbaycana qarşı da ikili standartlar tətbiq edilir. Belə ki, COVAX təşəbbüsünə ilk qoşulan və dəstək verən ölkələrdən biri olmasına baxmayaraq, COVAX tərəfindən Azərbaycana vaksinlərin verilməsində müəyyən problemlər yaranıb. COVAX Azərbaycan tərəfinə bildirib ki, öncədən razılaşdırılmış qaydada vaksinlər ölkəmizə təhvil veriləcək. Lakin artıq müəyyən qədər vaxtın keçməyinə baxmayaraq, hələ də COVAX tərəfindən Azərbaycana vaksin təqdim edilməyib. Son günlər isə COVAX tərəfindən Azərbaycana məlumat verilib ki, ölkəmizə vəd ediləndən daha az sayda vaksin veriləcək və hətta bunun da verilmə vaxtı qeyri-müəyyəndir. Türkiyənin “Haber Global” telekanalı da bildirir ki, COVAX çərçivəsində vaksinlər qeyri-ədalətli şəkildə, yalnız öz çevrələrində olan ölkələr arasında qeyri-bərabər şəkildə paylandı və bu proses hələ də davam edir: “COVAX çərçivəsində Cənubi Qafqaz bölgəsində artıq Gürcüstana “Biontech/Pfizer” peyvəndinin ilk partiyası çatdırılıb. Bu ölkə hələ martın 13-də “AstraZeneca” peyvəndini almışdı. Azərbaycana isə bu vaksinlərin heç birindən bir doza da olsa göndərilməyib”. Bu mövzu ilə bağlı telekanal tərəfindən COVAX-a sorğu ünvanlanıb. Cavab isə qaneedici deyil: “Azərbaycana vəd edilən vaksin nəzərdə tutulan dozadan az sayda və qeyri-müəyyən tarixdə çatdırıla bilər”. Bakı hesab edir ki, belə yanaşma qeyri-ciddidir və nəticədə COVAX-a olan etibarı heçə endirir. Bütün bunlarla yanaşı, Azərbaycan dövləti, COVAX-ın ilkin vədlərinə baxmayaraq, öz işini sığortalayıb və Çindən lazımi sayda keyfiyyətli vaksinin vaxtında tədarükünü təmin edib. Azərbaycan dövləti pandemiya ilə əlaqədar bütün qabaqlayıcı tədbirləri həyata keçirib. Bu səbəbdəndir ki, COVAX-ın ədalətsizliyə yol verməsi Azərbaycan üçün böyük fəsad törətmir. Artıq ölkəmizdə yarım milyondən artıq insana vaksin vurulub və proses uğurla davam edir. Qafqazda ilk vaksinasiya kampaniyasına başlayan ölkə məhz Azərbaycan olub.
Tahir TAĞIYEV
