“Ermənilərin Azərbaycana aid olan qədim tapıntıları haraya apardığı araşdırılacaq”. Bunu mətbuata AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun direktor müavini, tarix elmləri doktoru, professor Nəcəf Müseyibli deyib.
Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın işğal altında olmuş ərazilərində qanunsuz qazıntı işləri aparan erməni müəlliflərinin özləri bir sıra informasiyaları internet resurslarında yerləşdiriblər: “Məsələn, Ağdam rayonu ərazisində Şahbulaq yaxınlığında Azərbaycanın antik dövr şəhəri mövcuddur. Ermənilər saxtakarlıq edərək həmin ərazini “Tiqranakert” adlandırıb, onun guya qədim erməni şəhəri olduğunu deyirlər. Orada qanunsuz qazıntı işləri aparan erməni alimlərinin özləri etiraf edirlər ki, aşkar edilmiş maddi mədəniyyət nümunələri həmin ərazidən çıxarılıb. Həmin tapıntıların Xankəndidə və ya İrəvanda saxlanması barədə hələ dəqiq məlumatlar yoxdur. Bu tapıntıların haraya aparıldığı şübhəsiz ki, araşdırılacaq”.
Bu araşdırmaları aparmaq və ermənilərin bu tapıntıları hansı ölkələrə apardığını müəyyənləşdirmək üçün konkret mexanizmlər olmalıdır. AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu bunları müəyyən etmək üçün hansı üsullardan istifadə edə bilər, institutun konkret mexanizmi varmı?
Ekspertlər qeyd edirlər ki, əslində, AMEA-da bu mexanizm çoxdan olmalı idi, çünki qanunsuz arxeoloji qazıntılar gedən ərazilər də, o cinayətə kimin rəhbərlik etdiyi də, orada iştirak edən erməni və xarici alimlərin kimliyi də bütün dünyaya, o cümlədən də Azərbaycana məlum olub. Bu cinayətin başında dayananlardan, ona rəhbərlik edənlərdən biri məhz Ermənistan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun kulturologiya kafedrasının müdiri Hamlet Petrosyan olub, onun cinayətkar dəstəsinin Şahbulaq qalasının altını üstünə çevirib viran qoyduğu da, oradan daşıtdırdığı sərvət də məlumdur. Ekspertlər deyirlər ki, bir çox halda taleyüklü, ölkə və xalq üçün əsas olan məsələlərə münasibətdə, hansısa bir problemin araşdırılıb həllinə nail olunmasında gecikirik, bu da, əlbəttə, xalq olaraq bizim ziyanımıza işləyir, yeri gələndə bu kimi vasitələrdən bizə qarşı istifadə edirlər.
Ekspertlər hesab edirlər ki, işğaldan azad edilən və uzun illər Ermənistanın işğalı altında olan ərazilərimizdə maddi mədəniyyət nümunələrinin, qədim arxeoloji tapıntıların Ermənistana, oradan isə dünya bazarlarına, muzey və kolleksiyalarına daşındığı haqda vaxtaşırı informasiyalar beynəlxalq və yerli KİV-də yer alırdı. Amma çox təəssüf ki, başda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası olmaqla, bir sıra aidiyyəti təşkilatlar xaricə daşınıb aparılan sərvətlərimizin, maddi mədəniyyət nümunələrimizin izinin vaxtında aşkarlanması üçün heç bir tədbir görmədilər. Əslində, hazırda akademiyada bizim həmin nümunələrin sayı, hansı ölkələrə aparıldığı, kimlərə, yaxud hansı muzey və kolleksiyaçılara satıldığı haqda müfəssəl məlumat, siyahı olmalıdır, amma bu hələ yoxdur...
“...beynəlxalq hüquq sahəsində olan problemlə bağlı olub”
AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Fərhad Quliyev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, qədim qalıqların hansı ölkələrdə, harada olmasını müəyyən etmək üçün beynəlxalq hüquq normalarından çıxış etməliyik.
“İlk olaraq UNESCO-ya müraciət edilməlidir ki, Azərbaycanın vaxtilə işğalda olan ərazilərində Ermənistan tərəfindən qanunsuz tədqiqat işləri aparılıb və bu tədqiqat işlərindən əldə olunmuş maddi mədəniyyət nümunələri Ermənistana aparılıb və orada saxlanır. UNESCO-da bununla bağlı məsələ qaldırıla bilər və bu qurumun müvafiq komitələri var ki, onlar işğal altında olan ərazilərdə qanunsuz qazıntılar zamanı götürülən materialların, bir növ, geri qaytarılmasının hüquqi baxımdan həll edilməsi ilə məşğuldurlar. Düşünürəm ki, ilkin olaraq, bu məsələ UNESCO səviyyəsində, onun müfaviq komitələrində müzakirəyə çıxarılmalıdır. Əsasən də Azıxda və Şahbulaqda aparılmış qanunsuz arxeoloji tədqiqatlardan əldə olunan materiallar çox güman ki, elə Ermənistanın özündə saxlanır. Bu materialların Xankəndidə saxlanması ehtimalları da var”.
F.Quliyev qeyd etdi ki, burada, konkret olaraq, arxeoloji arxefaktlardan söhbət gedir. Onun sözlərinə görə, məsələn, Azıx mağarasını götürsək, burada çoxlu sayda daşdan Paleolit dövrünə aid olan alətlər aşkar olunub: “Həm bunlar, həm də aşkarlanan başqa qalıqlar hamısı şübhəsiz ki, xarici ölkələrə laboratoriya analizlərinə göndərilməyib, bunlar saxlanıb. Çox güman ki, bunlar ya Xankəndidə, ya da Ermənistanda saxlanır. Biz də beynəlxalq hüquqdan çıxış edərək, mövqeyimizi ortaya qoyub, mübarizəmizi davam etdirməliyik. Bütün mümkün variantlardan istifadə edərək, ilk növbədə, bizim ərazilərimizdən qanunsuz qazıntılar zamanı aşkarlanan və ermənilər tərəfindən aparılan bütün arxeoloji materiallarımız geri qaytarılsın. İlkin mərhələdə bu, UNESCO-da səsləndirilməlidir. Sonrakı addımlar da atılmalıdır. Bundan başqa, Avropa Şurası Parlament Assambleyasının mədəniyyət, elm və təhsil komitəsi fəaliyyət göstərir, yaxşı olar ki, bu qurumun da aidiyyəti komitəsinə müraciət edilsin. Bizim Avropa Şurasında olan nümayəndə heyəti bu məsələni qaldıra bilər. Bu da bizə məsələnin hüquqi formatda həllinə şərait yaradar. Avropa Şurası Parlament Assambleyasının mədəniyyət, elm və təhsil komitəsi müəyyən hüquqi proseslər nəticəsində Ermənistana qarşı qətnamə qəbul edər”.
AMEA tərəfindən bu sahədə indiyə qədər əsaslı araşdırmaların hansı səbəbdən aparılmamasına gəlincə, F.Quliyevin sözlərinə görə, təmsil etdiyi institut hər zaman bu məsələdə aktiv olub, xeyli araşdırma aparıb, bu qanunsuzluqlarla bağlı müraciətlər hazırlayaraq yayıblar, mediaya münasibət bildiriblər. “Bizim institutun, mütəxəssislərimizin bu istiqamətdə fəaliyyəti olub, müxtəlif müstəvilərdə müəyyən işlər görmüşük, sadəcə, ərazilərimizdə qanunsuz qazıntılar getdiyi zaman bizim müraciətlərimizə, çağırışlarımıza beynəlxalq təşkilatlar heç bir reaksiya vermirdilər. Bu da onunla əlaqədardır ki, onlar ermənipərəst mövqe sərgiləyiblər. Ölkə başçısının haqlı olaraq qeyd etdiyi kimi, güc kimdədirsə, haqq da onun tərəfində olur. Baxmayaraq ki, biz bu məsələni beynəlxalq hüquq müstəvisində beynəlxalq təşkilatlar qarşısında qaldırırdıq, Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi səviyyəsində də bu məsələ dəfələrlə qaldırılıb, KİV də bu barədə yazırdı, xaricdə də bu haqda danışılırdı, lakin bir beynəlxalq təşkilatdan buna reaksiya yox idi. Bu gün isə torpaqlarımız işğaldan azad olunub və vəziyyət xeyrimizə dəyişib. Dövlətimiz də bu məsələləri mütəmadi olaraq qaldırır. Bilirsiniz ki, bu gün beynəlxalq hüquq çox biabırçı vəziyyətdədir, haqq- ədalət tərəfdarı olan və torpaqları işğal olunan ölkələrin səsləri eşidilmir. Bu da şübhəsiz ki, beynəlxalq hüquq sahəsində olan problemlə bağlı olub, ona görə reaksiya verilməyib. Düşünürəm ki, bundan sonra reaksiya olacaq” - deyə F.Quliyev qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
