Bu gün Azərbaycanın xüsusi diqqət mərkəzində yer alan məsələlərdən biri də ordusunu ən müasir silahlarla təmin etməkdir. 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra qazandığı möhtəşəm qələbəyə rəğmən, Azərbaycan müdafiə məqsədilə xərclərin daha da artırılacağını bildirir. Bu, qarşıdakı dövrdə ölkənin daha etibarlı müdafiəsinin təmini üçün vacib hesab edilir.
Qeyd edilən fonda Azərbaycan xaricdən müasir silah idxalını davam etdirir. Xatırladaq ki, Azərbaycan bu gün bir neçə ölkə ilə hərbi sferada əməkdaşlıq edir. İlk növbədə Rusiya, daha sonra İsrail, Türkiyə, Belarus və digər ölkələrin silahlarının idxalı istiqamətində isə indiyə qədər genişmiqyaslı işlər görülüb. Artıq bu sıraya Pakistan da daxildir. Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) martın 15-də yaydığı hesabatda da qeyd edilir ki, Azərbaycan dünya silah bazarında mühüm yerlərdən birini tutur. Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, hesabata əsasən, dünyanın ən böyük silah idxalçısı Səudiyyə Ərəbistanıdır, qlobal idxalın 11 faizi ona məxsusdur. Sonrakı yerləri Hindistan, Misir, Avstraliya və Çin tutur. SIPRI qeyd edir ki, 2016-2020-ci illərdə dünyada silah satışı daha öncəki beş illə müqayisədə çox artmasa da, yenə də Soyuq Müharibə bitəndən bəri ən yüksək həddə yaxındır. Dünyanın əsas beş silah ixracatçısından üçü olan Birləşmiş Ştatlar, Fransa və Almaniya beş illik müddətdə təchizatı artırıb. Amma Rusiya və Çindən ixracın azalması bu artımı kompensasiya edib. Birləşmiş Ştatlar dünyada ən böyük silah ixracatçısıdır, qlobal silah transferlərinin 37 faizi ona məxsusdur. Bu transferlərin yarısı Yaxın Şərqə gedib. İkinci yerdə olan Rusiya qlobal silah transferlərinin 20 faizini tutur. Amma 2011-2015-ci illərlə müqayisədə son beş ildə satışı 22 faizi azalıb. Bu da, əsasən, Hindistana silah satışında kəskin azalma ilə bağlıdır.
SIPRI-nın aparıcı tədqiqatçısı Pieter Vezeman deyib ki, silah satışında azalmanın qalıcı olacağını demək çətindir: “COVID-19 pandemiyasının iqtisadi təsiri bəzi ölkələri gələn illər ərzində silah idxalına yenidən baxmağa sövq edə bilər. Amma eyni zamanda, 2020-ci ildə pandemiyanın pik həddində bir sıra ölkələr böyük silah kontraktları imzalayıb”. Vezeman vurğulayıb ki, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri bu yaxınlarda ABŞ-la 23 milyard dollarlıq paket imzalayıb, buraya 50 F-35 qırıcısı və 18-dək silahlı dron alışı da daxildir. Yaxın Şərq ölkələri 2016-2020-ci illərdə öncəki beş illə müqayisədə silah idxalını 25 faizədək artırıblar. 2016-2020-ci illərdə Azərbaycan və Ermənistanın silah idxalı isə dünyada silah transferlərinin uyğun olaraq 0.7 və 0.3 faizini təşkil edib. Amma bu silahların çoxu 2020-ci ilin 44 günlük müharibəsində əsas rolu oynayıb. Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun hesabatında qeyd olunur ki, 2016-2020-ci illərdə Ermənistanın silah idxalının 94 faizi Rusiyadan gedib. Buraya hava hücumundan müdafiə sistemləri, döyüş təyyarələri, ballistik raketlər və artilleriya daxildir. Azərbaycanın sözügedən müddətdə silah idxalı Ermənistandan 2.5 dəfə çox olub. Bu zaman kəsiyində Azərbaycan silahların 17 faizini Rusiyadan, 69 faizini İsraildən alıb. İsrailin satdığı silahlar əsasən dronlardan, ballistik raketlərdən, Rusiyadan göndərilənlər isə zirehli texnika və artilleriyadan ibarət olub. Xatırladaq ki, Azərbaycan və İsrail arasında hərbi-texniki əməkdaşlıq, silah və hərbi texnikanın alınması 2005-ci ildən başlayaraq həyata keçirilir. Azərbaycan İsraildən reaktiv yaylım atəş sistemləri və pilotsuz uçuş aparatları alıb. Bunlara misal olaraq 122 mm-lik “Lynx Qrad”, LAR-160 reaktiv yaylım atəş sistemi, 305 mm-lik operativ-taktiki raket sistemlərini göstərmək olar. Eləcə də Azərbaycan İsrail şirkətindən “Aerostar”, “Heron”, “Hermes”, “Orbiter-2” tipli pilotsuz uçuş aparatları alıb. Azərbaycanın Müdafiə Nazirliyi və İsrailin “Elbit” şirkəti ilə imzalanan kontrakt əsasında Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin arsenalında olan T-72 tankları modernizasiya olunub. Azərbaycan İsraildən Qarabağda istifadə etdiyimiz “Harop” silahlarını alıb.
Azərbaycanla Türkiyə arasında hərbi əməkdaşlıq yüksək səviyyədədir. Bir neçə il öncə ölkələrimiz arasında “Azərbaycan Respublikası və Türkiyə Respublikası arasında strateji tərəfdaşlıq və qarşılıqlı yardım haqqında” müqavilə təsdiq edilib. Azərbaycan indiyədək Türkiyədən 122 mm çaplı “T-122 Sakarya" reaktiv atəş sistemləri idxal edib. Bundan əlavə, Azərbaycan sözügedən artilleriya sistemlərində tətbiq olunan TR-122 raketini də Türkiyədən alıb. “T-122 Sakarya" reaktiv atəş sistemi və onun raketləri ROKETSAN şirkəti tərəfindən istehsal olunur. Bu raketlərin atış mənzili 40 km-dir. Bu isə Azərbaycan Ordusunun mövcud 9K51 "Qrad" qurğularında tətbiq olunan raketlərin atış məsafəsindən təxminən 2 dəfə çoxdur. Ordumuzda, həmçinin, ROKETSAN şirkətinin istehsalı olan TR-107 artırılmış mənzilli raketlərdən də istifadə olunur. TR-107 raketlərinin atış mənzili 11 km təşkil edir ki, bu da MDB məkanında geniş yayılmış Rusiya və Ukrayna istehsalı olan raketlərin atış mənzilindən 3-4 km çoxdur. TR-107 raketləri atış mənzilinə, dəqiqliyinə və dağıdıcı gücünə görə öz sinfində ən mükəmməl və dünyada qəbul edilən raketlərdən hesab olunur. Türkiyədən alınan dağıdıcı silahlardan biri də 105-130 km-lik TR-300 “Qasırğa” raketləridir. Azərbaycanın Müdafiə Nazirliyinin Türkiyənin ROKETSAN şirkətinə sifariş verdiyi “Qasırğa” komplekslərinin çatdırılmasına 2014-cü ilin sentyabr ayında başlanıb və proses 2016-cı ildə yekunlaşıb. Türkiyənin "Bayraktar Makina" şirkətinin istehsalı olan "Bayraktar TB2" aparatı Dağlıq Qarabağ bölgəsində işğalçı Ermənistana məxsus hərbi obyektlər, zirehli texnikalar, canlı qüvvənin məhv edilməsində istifadə olunur. Azərbaycan və Belarus arasında hərbi-texniki əməkdaşlığın yüksəlməsi 2004-cü ildən sonrakı dövrə təsadüf edir. Azərbaycan 2005-ci ildən etibarən Belarusdan böyükhəcmli silah və hərbi texnikanın satın alınmasına başlayıb. Belarus şirkətləri Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin Hava Hücumundan Müdafiə Qoşunlarının silahlanmasında yer alan "S-125 Peçora" və "Osa" zenit raket komplekslərinin modernləşdirilməsi proqramına qatılıblar. Azərbaycanın "Azairtechservice" və Belarusun "Tetrayder" şirkəti birgə bu sistemlərin modernləşdirilməsini həyata keçirib. Bununla bərabər, Hava Hücumundan Müdafiə Qoşunlarının istifadəsində olan radiolokasiya stansiyaları da müasirləşdirilib. Azərbaycan 2005-2017-ci illərdə Belarusdan 153 ədəd T-72 tankı, 60 ədəd BTR-70, 158 ədəd haubitsa əldə edib. Bunlarla yanaşı, Azərbaycan adıçəkilən ölkədən 11 ədəd "Su-25" döyüş təyyarəsi əldə edib. Bu təyyarələr modernləşdirilib. 2018-ci ilin əvvəllərində Azərbaycan belarusdan "Qroza-S" radioelektron mübarizə sistemlərini əldə edib. Azərbaycan həmçinin Belarusdan hərbi ticarətdə ən böyük paya sahib olan "Polonez" operativ-taktiki raket komplekslərini də alıb. Cari il və qarşıdakı dövr ərzində isə Azərbaycan əsas etibarı ilə Türkiyə və İsraildən daha çox silah almağa hazırlaşır. Bu da ordumuzun ən müasir silahlarla təmin edilməsini şərtləndirəcək.
Nahid SALAYEV
