Son günlərin ən çox diqqət cəlb edən hadisələrindən biri yanvarın 11-də Rusiya, Azərbaycan prezidentlərinin və Ermənistan baş nazirinin iştirakı ilə keçirilmiş Moskva görüşü oldu. Məhz bu görüş Azərbaycanın məlum 44 günlük müharibənin gedişində qazandığı möhtəşəm tarixi qələbəsinin diplomatik müstəvidə növbəti mühüm təsdiqinə çevrildi. Ermənistan üçün yeni fiasko mərhələsi sayılan Moskva görüşü Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ məsələsində tam söz sahibi olmasının da daha bir sübutu kimi yadda qaldı.
Şərtləri Bakı diqtə edir
Moskva görüşündə Azərbaycanın diqqət mərkəzinə gətirdiyi əsas məqam Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin artıq tarixə qovuşması ilə bağlı oldu. Bu fonda Bakı regionda iqtisadi əməkdaşlığın artıq ön plana çıxdığını da xüsusi olaraq bəyan etdi. Qeyd edilən xüsusda Prezident İlham Əliyev bildirdi: “İmzalanmış bəyanat bizim niyyətlərimizə dəlalət edir, ona görə ki, hərbi əməliyyatların dayandırılmasının yekunlarına dair bəyanatın bir bəndi nəqliyyat kommunikasiyalarının bərpasına aid idi. Bu sahə regionun inkişafına böyük dinamizm gətirə, təhlükəsizliyi möhkəmlədə bilər”. Nəqliyyat kommunikasiyalarının açılmasının Azərbaycan, Ermənistan, Rusiya xalqlarının, qonşularımızın mənafelərinə cavab verdiyini vurğulayan dövlət başçısı qeyd edib: “Əminəm ki, qonşu ölkələr də bizim regionda nəqliyyat dəhlizlərinin və nəqliyyat arteriyalarının şaxələndirilmiş şəbəkəsinin yaradılmasına fəal qoşulacaqlar. Biz bundan sonra da qısa müddətdə səmərə verən və nəticəyə yönəlmiş fəaliyyət sahələrini tapmağa çalışmalıyıq”. Azərbaycan Prezidenti onu da qeyd edib ki, 10 noyabr tarixli birgə Bəyanatın bəndlərinin çox hissəsi yerinə yetirilib.
Beləliklə, Bakı Ermənistanla münasibətdə yeni mərhələyə start verməyə hazırlaşır. Özü də o fonda ki, Azərbaycan Qarabağ məsələsini istədiyi şərtlər əsasında həll edir. Ermənistanın buna əngəl yaratmaq cəhdləri isə əbəs sayılır. Bunu yenə Moskva görüşü təsdiq etdi. Hərbi əsirlərin və girovların dəyişdirilməsi, eləcə də “Qarabağın statusu” kimi Nikol Paşinyan tərəfindən Moskva görüşündə gündəmə gətirilən məsələlər də bunu göstərdi. Yumşaq şəkildə deyilsə, Paşinyanın dediklərinə əhəmiyət verən olmadı. Azərbaycan və Rusiya prezidentlərinin, Ermənistan baş nazirinin mətbuata açıqlamasında və hər üç ölkə rəhbərinin imzaladığı yeni birgə Bəyanatda bu məsələlərlə bağlı heç bir müddəa yer almadı. Heç prezident Vladimir Putin də mediaya açıqlamasında Paşinyanın dediklərinə toxunmadı. Rusiyalı politoloq Sergey Markov da bunları Azərbaycanın yeni diplomatik nailiyyətləri kimi təqdim edir. O, Rusiyanın Paşinyanın yeni avantüralarına uymayacağını xüsusi vurğulayır: “Çünki Putin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə böyük diqqət yetirir. İlk növbədə o baxımdan ki, bu, Rusiyanın dünya arenasında nüfuzunu artırır. Rusiyanın mövqelərini bütün ölkələrlə gücləndirir. Hesab edirəm ki, Putin, Əliyev və Paşinyan arasındakı danışıqlar uğurlu alındı”. Onun sözlərinə görə, ən əsas məsələ bölgədəki kommunikasiyanı bərpa etmək üçün baş nazir müavinlərindən yüksək səviyyəli bir işçi qrupun yaradılmasının qəbul edilməsidir: “Bu da o deməkdir ki:
1. Ermənistandan Rusiyaya gedən yol yaradılacaq. Bu, Ermənistanın Gürcüstandakı qərbyönümlü antirusiya rejimindən və İrandan asılılığını azaldacaq.
2. Azərbaycandan Naxçıvana və Türkiyəyə yol yaradılacaq. Yenə də Rusiya və Türkiyə Gürcüstan ərazisindən yan keçən dəmir yolu ilə birləşdiriləcək.
3. Dağlıq Qarabağın hələlik Ermənistan tərəfindən idarə olunan hissəsi ilə Azərbaycanın əsas hissəsi arasında yollar yaradılacaq. Bu, Bakının Dağlıq Qarabağın hələlik Ermənistanın nəzarətində (əslində isə rus sülhməramlılarının nəzarətində) olan hissəsinin Azərbaycana inteqrasiyasının növbəti, dinc iqtisadi mərhələsinə başlamasına imkan verəcək.
4. Ermənilərlə azərbaycanlılar arasında barışıq mərhələsi başlayacaq. Putin və Əliyev onsuz da bundan danışır - bu səhifəni bağlamalı və gələcəyimizi düşünməliyik.
5. Paşinyan hərbi əsirlərlə bağlı məsələni həll etməyin mümkün olmadığından şikayətləndi. Yəni Azərbaycan sülh müqaviləsi imzalandıqdan sonra əsir düşən 62 erməni əsgərinin Ermənistana verilməsinə razı olmadı, çünki onlar Azərbaycanın nəzarətində olan ərazilərə hərbi basqın etmişdilər.
6. Paşinyan Dağlıq Qarabağın statusu məsələsinin həll olunmadığından şikayətləndi. Ermənistan bunun Dnestryanı kimi muxtariyyət, demək olar ki, müstəqillik olmasını istəyərdi. Azərbaycan isə bunun Qaqauziya kimi ən minimum mədəni muxtariyyət olmasına razı ola bilər.
7. Yerlərdə tərəflərin bölünməsi ilə bağlı suallara da baxıldı. Bir çox detal var. Liderlər bunlara ətraflı girmədi.
8.Sülh müqaviləsinin ATƏT və ya BMT vasitəsilə beynəlxalq səviyyədə konsolidasiyası məsələləri nəzərdən keçirildi. Orada rolunu artırmaq və Ermənistanı daha güclü dəstəkləmək istəyən Fransanın inadkar mənfi mövqeyini aradan qaldırmaq lazımdır. Bu, Putin üçün bir işdir. Danışıqlar hamı üçün mənfəətli bitdi. Ən çox isə Rusiya üçün. Əlbəttə ki, Putin böyük siyasətçidir”.
İrəvan razılaşmağa məcburdur
Rus ekspertin qeyd etdikləri və görüşdən sonra yayılan məlumatlar proseslərin Azərbaycanın istədiyi məcrada getdiyini bir daha təsdiq edir. Belə bəlli olur ki, Moskvadakı müzakirələrin əsas mövzusu 9 noyabr bəyanatının 9-cu bəndində nəzərdə tutulan nəqliyyat kommunikasiyaları və iqtisadi əlaqələrin bərpası ilə bağlı olub. Belə görünür ki, yaxın zamanlarda Ermənistan vasitəsilə Azərbaycan-Naxçıvan-Türkiyə və Ermənistan-Azərbaycan-Rusiya, eləcə də Ermənistan-Azərbaycan-İran marşrutları üzrə nəqliyyat dəhlizlərinin işə salınması qaçılmazdır. Bu da Azərbaycanın istədiyi məsələlərdir və indi İrəvanın buna razılıq verməkdən başqa yolu yoxdur. Erməni ekspert Tiqran Abrahamyan da məsələyə bu prizmadan yanaşır: “Azərbaycan və Rusiya bu görüşdən istədiyini aldı, Ermənistan baş naziri isə yalnız qeyd etdi ki, onun qaldırdığı 2 problem - Qarabağın statusu və əsirlərin mübadiləsi məsələləri həll olunmamış qaldı: güman edirəm ki, bunlar hətta ciddi şəkildə müzakirə də olunmayıb. Əliyev, Putin və Paşinyanın birgə mətbuat konfransından məlum oldu ki, müzakirə oxunda regional iqtisadi münasibətlərin qaydasına salınması məsələləri - kommunikasiyaların açılması, infrastrukturlar, beynəlxalq nəqliyyat və təhlükəsizlik və onun təmin edilməsi mexanizmləri haqqında yalnız ümumi xarakterli formalar idi. Ermənistanın istəklərinə isə məhəl qoyulmadı”.
Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, Moskvada danışıqlarda mövqe üstünlüyü birmənalı olaraq Azərbaycanın tərəfində olub. Regiondakı bütün nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması və iqtisadi əlaqələrin bərpası yolu ilə bölgədə sülhə nail olunması ideyası məhz Azərbaycanın mövqeyidir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsində Ermənistan hökumətinin keçmiş nümayəndəsi Gevorq Kostanyan bundan sonra da Azərbaycanın istədiyinə çox asanlıqla nail olacağını qeyd edir: “Hələ o vaxt demişəm, daha insanlara necə izah etmək lazımdır ki, Ermənistan rəhbəri bu məsələni həll edə bilməyəcək? Məsələn, Moskvada Paşinyan əsirlər məsələsini uğursuz etdi və məcburən bu barədə bildirdi. Amma Azərbaycan rəhbəri istədiyinə nail oldu”. Kostanyan qeyd edib ki, Paşinyan qarşılığında hər hansı bir şey almadan Ermənistanın maraqlarına qarşı fəaliyyət göstərməyə davam edir: “Paşinyan əsirlər məsələsini həmişəlik uğursuz etdi, çünki onunla heç kim danışıq aparmır”.
Azərbaycanın qələbəsi Türk dünyası üçün də önəmlidir
Beləliklə, Moskva görüşünün nəticələri qarşıdakı dövrdə regionda yeni imkanlar açır. Ekspertlər hesab edir ki, 11 yanvar 2021-ci ildə imzalanmış üçtərəfli bəyanat Azərbaycanı strateji hədəflərinə daha sürətlə yaxınlaşdırır. Bəyanatda qeyd olunan əsas məsələlər bilavasitə yol-nəqliyyat infrastrukturunun bərpa edilməsinə aiddir və hazırkı mərhələdə bu olduqca prioritet məsələdir. Çünki regionun nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrinin pozulması və bunun 30 ildən çox davam etməsi regional inteqrasiya və iqtisadi inkişafa çox böyük zərbə idi. Amma indi bu məsələ çözülür. Ən əsas məsələlərdən biri isə Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən dəmir yolu və avtomobil yolunun təmin edilməsidir. Bu olduqca vacib kommunikasiyadır və təkcə Azərbaycanın deyil, qardaş Türkiyənin, eyni zamanda digər qonşu ölkələrin də iqtisadi maraqlarının realizə olunması baxımından əhəmiyyətlidir. Bundan ümumiyyətlə Türk dünyasının ciddi mənfəət əldə edəcəyi də birmənalıdır.
Təhlillər göstərir ki, imzalanan yeni üçtərəfli bəyanat regionda sabitliyin və təhlükəsizliyin davamlı olması istiqamətində atılan vacib addımdır və bunu əngəlləməyə artıq kimsənin gücü yetməz. Maariflənmiş Ermənistan Partiyasının sədri Edmon Marukyan da bu reallığı qəbul edərək bildirir ki, Azərbaycan gündəliyi müəyyən edən əsas tərəfdir: “Moskvadakı görüşdə qəbul edilən sənədin yayımlanmasından sonra bütün mümkün hökumətyönlü kanallar, yeni razılaşmaya uyğun olaraq, Ermənistanı İran və Rusiya ilə birləşdirəcək dəmir yolunun açılacağını məmnuniyyətlə elan etdilər. Bu arada, erməni xalqı görüşdən bir şey gözləyirdi - hərbi əsirlərin qısa müddətdə geri qaytarılmasına dair razılaşmalar. Lakin bu baş vermədi”. Marukyan bildirib ki, müzakirə yalnız Azərbaycan gündəmi ətrafında baş tutub. Proseslərin bundan sonra da Azərbaycanın şərtləri əsasında inkişaf etməsi qaçılmazdır və bunu indi ermənilər də yaxşı başa düşür.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi Informasiya Vasitələrinin Inkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
