“Səbr edib gözləmək lazımdır ki, yeni bir tənqid, araşdırma forması yaransın”
Belə bir söz var: “Tənqid olan yerdə inkişaf da olur”. Müşahidələrimizdən belə görsənir ki, artıq bu deyim arxivlərə gömülməkdədir. Bu mənada ki, hazırda sənət sahəsində tənqid öz yerini itirməkdədir. Bu gün nə ədəbiyyat, nə kino, nə teatr, nə də təsviri incəsənət sahəsində tənqidin parlaq rolunu görmək mümkündür. Sənət tənqidçiləri sanki məğlub əsgərə bənzəyirlər. Çünki onların yazdıqları tərifdən başqa bir şey deyil, tənqid yazanda isə öz həmkarları tərəfindən ciddi tənqid atəşinə tutulurlar.
Teatr tarixi ilə bağlı az-çox məlumatımız olduğu üçün deyə bilərik ki, teatrın həyatında tənqid həmişə əhəmiyyətli rol oynamalıdır. İllər əvvəl tənqid teatrda hökm sahibi idi və tənqidin kəsərinə sorğu-sual yox idi. Yaşlı teatr xadimləri bildirirlər ki, dövrün teatr tənqidçiləri, ziyalıları tamaşalara baxar və tamaşa zəif olardısa, onun haqqında çox ciddi tənqidi rəylərini bildirərdilər. Belə deyirlər ki, hətta bir tənqidçinin tamaşa haqqında yazdığı resenziyaya görə o tamaşa tamamilə repertuardan çıxarılıb. Yəni teatr aləmində baş verən hər bir yenilik, uğur, nailiyyət, zəiflik teatr tənqidçisinin qələmindən kənarda qalmırdı. Bu gün isə tənqidçinin teatra, teatrın isə tənqidçiyə münasibəti dəyişib. Tənqidçilər tamaşalar haqqında ütülü, hamar sözlər deyir, tənqid edərkən isə ümumi danışırlar. Bu da onların nüfuzunun zəifləməsinə səbəb olur.
Bu gün teatr tənqidinin zəifləməsinin səbəbi nədir? Hansı amillər bu sahənin inkişafının qarşısına sədd çəkir?
Bəzi tənqidçilər deyirlər ki, bu gün mətbuatda, internet resurslarında, sosial şəbəkələrdə tamaşalarla bağlı sağlam tənqidi yazılar az da olsa var, lakin o tənqiddən nəticə çıxaran yoxdur.
Teatrşünaslar bildirirlər ki, bu gün savadlı teatr tənqidçiləri yetişir, ancaq onların yazması, təhlil aparması üçün elə də şərait yoxdur. Teatrşünaslar qeyd edirlər ki, Sovet teatrşünaslığı, teatr tənqidi ilə bugünkü teatr tənqidi arasında ciddi fərqlər var. Onlar hesab edirlər ki, bu tənqidçi “qılıncını sıyırıb hücum çəkmək” mövqeyində deyil, təhlil etmək mövqeyində dayanmalıdır. Tənqidin teatra yol göstərmək zamanının çoxdan arxada qaldığını deyən teatrşünaslar bildirirlər ki, belə olmasaydı, yazılanlara əməli reaksiyalar verilərdi.
Azərbaycan Gənc Tamaşaçılar Teatrının baş rejissoru, Xalq artisti Bəhram Osmanov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bu günün teatr tənqidi ənənəvilikdən uzaqdır və o öz yeni biçimi ilə özünü göstərməkdədir: “Buna təbii yanaşmaq lazımdır. Hər bir sahə inkişaf edib yeniləşdiyi kimi, teatr tənqidi də inkişaf edir, yeniləşir. Artıq teatr tənqidi sahəsində yeni üslub meydana gəlir və mən də bu üslubu dəstəkləyirəm. Yəni vacib deyil ki, mütləq yazılan yazılarda elmi-nəzəri təhlillər olsun. XXI əsrin özünün yazı üslubu var və bu yazı üslubu daha çox informasiya xarakteri daşısa da, yenilənərək inkişaf edir. Sadəcə olaraq, səbrli olmaq lazımdır ki, bu günün teatr mənzərəsini ifadə edən yazılar daha da mükəmməlləşsin. Bir də ki, tənqid o zaman olur ki, teatra gəlib tamaşalara baxmaq teatr tənqidçilərinin marağında olsun. Onlar gəlib tamaşalara baxmalıdırlar. Tənqid öyrətmir, tənqid yalnız hazır olan teatr əsərini araşdırır. Mən teatr tənqidinin o qədər də bərbad vəziyyətdə olduğunu deməzdim. Tənqidçilər tamaşaların nümayişində tez-tez iştirak etməyə çalışmalıdırlar. Təəssüf doğuran bircə budur ki, həqiqətən də tənqidçinin təqdim edilən tamaşanın əvvəlcə tamaşaçısı, sonra isə araşdırmaçısı olmağa marağı yoxdur. Biz həmişə tamaşalara onları dəvət edirik. Tamaşalara gəlib baxmaq onların işidir”.
Bu gün tənqidin informativ xarakter daşımalı olduğunu qeyd edən B.Osmanov bildirdi ki, tənqid tamaşaçını teatra gətirmək üçün bir reklam menecerinə çevrilməlidir. “Bəlkə də onun işi bu olmalıdır. Demək istəyirəm ki, artıq tənqidin forması dəyişib. Bu çox yaxşı haldır. Səbr edib gözləmək lazımdır ki, yeni bir tənqid, araşdırma forması yaransın. İnanıram ki, bu forma meydana gələcək. Çünki artıq maraqlı yazılar var və mən o yazıları oxuyuram. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində teatrşünaslıqla, teatr tənqidi ilə bağlı ayrıca fakültə var. Orada çox istedadlı tələbələr təhsil alırlar ki, onlar bu sahəni öyrənirlər. Burada başlıca məsələ odur ki, teatrı sevməyi bacarmaq lazımdır. Tənqidi öyrədənlər tələbələrə ilk növbədə teatrı sevməyi öyrətməlidirlər” - deyə B.Osmanov bildirdi.
İradə SARIYEVA
