Alban xristian kilsəsi Çar Nikolayın razılığı ilə erməni Qriqoryan kilsəsinə tabe edildikdən sonra bölgədəki xristian türklər - albanların, qıpçaqların böyük bir hissəsi məqsədli şəkildə erməniləşdirildi. Çox təəssüflər olsun ki, XIX əsrin 20-ci illərindən sonra başlayan bu prosesin qarşısının alınması üçün heç bir tədbir görülmədi, Qarabağın alban kəndləri, burada yaşayan xristian türklərin əksəriyyəti öz milli kökündən, soyundan qoparılıb süni sürətdə erməni kimi qələmə verildi.
Bu gün elə soylar var ki, yarısı erməniləşib, yarısı isə müsəlmanlığı qəbul edib və azərbaycanlı kimi qalıblar. Məsələn, Məlikyeqanovlar tayfası bu aqibətlə üzləşib, onların yarısı kilsənin təsiri ilə erməniləşib, yarısı isə milli kimliyini qoruyub. Qarabağda belə nəsillər çoxdur. Qarabağın Çanaqçı (Çanaxçı) kəndindən olan Mədətovlar soyu da bu aqibətlə üzləşənlərdən olub. Onların çox populyar nümayəndələrindən olan Mirzəcan Mədətov uzun illər ədəbiyyatda, almanaxlarda, mənbələrdə “erməni şairi”, “erməni aşığı” kimi təqdim olunub. Son tədqiqatlar göstərir ki, tarixdə daha çox maralyanlı aşıq Pəri ilə deyişən, hətta onun sevgilisi olduğu iddiası ilə tarixə düşən M.Mədətov Azərbaycan türkcəsində yazıb, özü də aşıq şeiri şəklində yaradıb əsərlərini. Kökü türk olmayan bir adam necə qoşma, gəraylı, bayatı yaza bilərdi, necə sazı-sözü duyardı? Əlbəttə duymazdı, əlbəttə yazmazdı. Təəssüflər olsun ki, Mirzəcan Mədətov bizim tədqiqatçıların əsərlərində də erməni əsilli Azərbaycan şairi kimi qələmə verilir. Sözsüz ki, erməni fitnəsi burada xüsusi rol oynayır. 1809-cu ildə (1797-ci il variantı da var) Qarabağ xanlığının Vərəndə mahalının Çanaqçı kəndində doğulan Mirzəcan Mədətov necə “erməni” idisə, yazdıqları bizim dildə idi.
Şairə həsr olunan vikipediya məqaləsində oxuyuruq: “Mirzəcan Mədətov Valerian Qriqoryeviç Madatovun (Arustam Quqo oğlu Mədətovun) qardaşı oğludur. Vərəndə mahalının Çanaqçı kəndində anadan olmuşdu. Tiflis canişinliyi dəftərxanasında çalışmışdı. Podpolkovnik rütbəsinədək yüksəlmişdi. Əvvəllər Tiflis dəftərxanasında işləyən sənətkar sonralar Azərbaycan aşıq şeiri formalarında bir çox qoşma və gəraylıların müəllifi oldu. Onun yaradıcılığı əsasən Aşıq Pəri ilə deyişmələrdən və məktublaşmalardan ibarətdir. Aşıq Pərinin şeirlərinə dərindən yanaşanda məlum olur ki, Mirzəcan Mədətovla çox yaxın olmuş, bir sənət yoldaşı kimi onun xatirini çox istəmişdir. İstər deyişmələrində, istərsə də ithaflarında biz bunların şahidi oluruq.
Şeirlərindən məlum olur ki, Mirzəcan Mədətovun ölümü Aşıq Pərini dərindən sarsıtmış, ona xüsusi qoşma həsr etmişdir. Həmin qoşmaların bəndlərindən birində Dağıstan adının ayrıca vurğu ilə çəkilməsi də maraq doğurur. Bu amilin iki yozumu ola bilər. Tiflisdə Sərdarın sağ əli olan, dəftərxanada onun mühüm işlərini görən Mirzəcan Mədətovun Dağıstanla əlaqədar adının çəkilməsi o dövrün ictimai-siyasi vəziyyətlərinə aid ola bilərdi. Əlbəttə, bunlar şəxsi qənaətdi və bir daha dərin axtarışa ehtiyacı var. Mirzəcan Mədətov mülkədar idi. Xırxan, Sus kəndlərində mülkü vardı.
Qeyd olunan maraqlı məqamlardan biri odur ki, Mirzəcan bəy Mədətov Mina adlı xanımla ailə qurub, onların Səfiyə xanım adlı qızları olub. Bu məqam da onun erməni olmadığını təsdiqləyir. Mirzəcan bəy erməni olsaydı, gərək onun qızının adı Səfiyə yox, Haykanuş, Qayane və sair olaydı...
Feysbukda açılan “Xəzər Albaniyası” səhifəsində M.Mədətovla bağlı çox maraqlı bir məlumat var. Məlumatda M.Mədətov alban şairi, yazarı olaraq təqdim olunub: “Mirzəcan bəy Mədətov 1797-ci ildə Qarabağın yerli albanlardan (türk) ibarət olan Çanaxçı (Çanaqçı) kəndində anadan olub, hansı ki, bu kənd vaxtı ilə 4 Alban məlikliyindən biri olan Vərəndə - alban bəylərinin baş mərkəziydi. M. Mədətov 1816-cı ildə Tiflisə köçür və orada yaşamağa başlayır. Burada onun əmisi Bedrus Mədətov öz əlaqələrindən istifadə edərək Mirzəcanı Qafqazdakı mülki bölmənin baş komandiri, piyada generalı N. F.Rtişşevin kabinetində Şərq dilləri üzrə tərcüməçinin köməkçisi vəzifəsinə təyin edə bilir . O vaxta qədər ərəb, fars, türkcə və bir az da rusca danışırdı. A. P. Yermolovun rəhbərliyi altında tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərmişdir... Onu hərbi səfərlərdə müşayiət edir. 1821-ci ildə rus ordusunun kapitanı rütbəsi ilə salnamələrdə qeyd edilmişdir. Aprelin 23-ü 1841-ci ildə o podpolkovnik rütbəsinə qalxır.
Qarabağdakı Xırxan və Sus adlı mülklər Mədətovlar ailəsinə məxsus idi.
Qarabağ şairləri, xüsusən də şairə Aşıq Pəri ilə poetik deyişmələri olmuşdur.
1827-1828-ci illərdə Şuşada Qarabağın bir çox şairlərinin iştirak etdiyi ədəbi Məclislər keçirilir və bu deyişmələrdə Cəfər Quli Ağa Cavanşir və Mirzəcan Mədətov xüsusilə iştirak edirlər. Məclisin üzvləri xanəndələr, zabitlər, müəllimlər, dülgər, din xadimləri, xəttat, həkim, şəhər hökumətinin məmuru, saray xadimi, hüquqşünas, Şuşa şəhərinin meri, Qarabağın alban məlikləri iştirak edirdilər.
Mirzəcan Mədətovun yaradıcılığı orta əsrlər Azərbaycan aşıq poeziyası ilə sıx bağlı olmuşdur. O, Şəkili Mina xanım Məlik-Qarakeşişovayla (çox ehtimal ki, Mina xanım Şəkinin yerli xristian türklərindən idi) evlənmişdi. Mirzəcan bəy Mədətovun bu izdivacdan Vasak bəy adlı oğlu və Səfiyə adlı qızı olmuşdur”.
Mirzəcan bəy Mədətovun 1851-ci ildə Şuşada vəfat etdiyi qeyd olunur.
Mirzəcan ilə Aşıq Pərinin dillər əzbəri olan deyişməsindən bir parça:
Mirzəcan: Mən ki öldüm, həsrətindən ey Pəri Canım alıb, o məstanə gözlərin. Yanında qəmzəsi, işvəsi, nazı, Hər dəm baxıb, afətanə gözlərin.
Aşıq Pəri: Hər nə ki danışsan əfsanədəndir, Batacaqdır məkri-qanə gözlərin. Sən mənə rəqibsən, həmi naməhrəm, Sataşmasın zənəxdanə gözlərin.
Mirzəcan: İstəmənəm seyraqəbin ülfətin, Çox çəkirəm sənin çünki möhnətin, Çünkü bilmiş ağlamağın ləzzətin, Qoy ağlasın, yana-yana gözlərin.
Aşıq Pəri Təbib olan, yarə bağlamaq ilə, Eşq oduna cigər dağlamaq ilə, Kim vayə çatıbdır ağlamaq ilə, Bica yerdə doydu cana gözlərin.
Mirzəcan: Əqlimi itirib, zayil olmuşam, Dərdindən başlayıb, sayil olmuşam, Aləm bilir sənə mayil olmuşam, Od salıbdır Maralyana gözlərin.
Aşıq Pəri: Eşqin məstliyinden ayıl deyirəm, Hər nə ki danışsan, qayıl deyiləm, Leyli sifət, sənə mayil deyiləm, Məcnun kimi, nə divanə gözlərin.
Erməni olan bir kəs türk dilində belə nəcib qoşma yarada bilərdimi? Əsla.
AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri, filologiya elmləri doktoru İlhami Cəfərsoy da bildirir ki, M.Mədətovu erməni kimi təqdim etmək çox pis haldır, o erməni deyil. Alim Çanaxçı (Çanaqçı) kəndi barədə yazısında qeyd edib: “Çanaxçı Qarabağın Qıpçaq kəndlərindən biridir. Oğuzlar saza qopuz, qıpçaqlar çanak deyirlər. Onlar rus işğalına qədər türk və müsəlman idilər. Ruslar kəndi işğal edəndə ən yaraşıqlı, boy-buxunlu oğlanları süngüyə keçirib divara dirədilər. Qanları süzülüb cəsədlərinin altında gölləndikcə sağ qalanlara dedilər ki, kim bunlar kimi inildəyə-inildəyə ölmək istəmirsə, xristian olsun. Əhali məcbur olub xristianlığı qəbul etdi və tədricən erməniləşdi. Çanaxçı kəndindən cəsur igidlərlə yanaşı adlı-sanlı saz və söz ustaları çıxmışdır. Onlardan biri Mirzəcan Mədətov idi. Bizim ədəbiyyat tarixçilərinə inansaq, Maralyanlı Aşıq Pəri erməni Mirzəcanla sevişirmiş. Əslində isə o, erməni deyildi. Maralyan kəndinin qonşuluğunda yaşayan xristian soydaşımız idi. Mirzəcan Mədətov öləndə Aşıq Pəri ürək dağlayan aşağıdakı misraları yazmışdı:
Dünya, sənin etibarın yox imiş, Bir xəbər ver Mirzəcanı neynədin.
Yaxud:
O fələkdir dügün yerin dağlayan, Əzəl şad eləyib sonra ağlayan.
Gəlin, elmi işçi olaraq bu istiqamətdə tədqiqatlar aparaq. Çanaxçı, Ağbulaq, Ağoğlan, Ağqız kəndlərinin Oğuz və Qıpçaq mənşəyini sübuta yetirən əsərlər yazaq. Onların ermənilərdən ayrılıb yenidən türkləşməsi üçün sosial-psixoloji zəmin hazırlayaq. Bizimlə birgəyaşayışını təmin etmək üçün dövlət orqanlarımıza təkliflər verək”.
Çar Rusiyanın işğalından sonra Qarabağın erməniləşdirilən xristian türkləri sırasında M.Mədətovun da olması çox dərin mətləblərdən xəbər verir. Hələ o dövrdən ermənilərin alban xristian irsinə sahib çıxmaları üçün bizim torpaqlara gəlmə olan ermənilərə münbit şərait yaradılırdı.
Hesab edirik ki, müasir tədqiqatçılar erməniləşdirilən türk şairlərinin, yazarlarının fəaliyyətini, yaradıcıllğını yenidən tədəqiqata cəlb edib onların tapdanan haqqını bərpa edəcəklər... Bunu Mirzəcan Mədətov da haqq edir...Bizim ədəbiyyatşünaslar onu erməni kimi təqdim etməklə ermənilərə yeni mövzular verirlər, bu baxımdan hesab edirik ki, XIX əsr şairlərinin yaradıcılığı yenidən tədqiq və təhlil olunmalıdır, biz Sovet dövründə yazılanlardan xilas olmalıyıq...
İradə SARIYEVA
