Dünya iqtisadiyyatında baş verənlər yaxın günlərdə manatın xarici valyutalar, xüsusən də dollar və avro ilə kursunda mühüm dəyişikliklərin olacağını deməyə əsas verir. Məsələ burasındadır ki, Çindən sonra ABŞ və Avropa da öz valyutalarını ucuzlaşdırmaqda israrlı tərəf qismində çıxış edirlər. Bu vəziyyət indilikdə avro ilə bağlı özünü daha qabarıq surətdə büruzə verir. Elə bunun nəticəsidir ki, son günlərdə avro manata nisbətən nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyər itirir. Eyni vəziyyətin dollarla da bağlı qeydə alınması gözlənir. Çünki ABŞ hökuməti dolların ucuzlaşmasında israrlı mövqe sərgiləyir.
Bu arada qeyd edək ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp faiz dərəcələrini azaltmadığına görə Federal Ehtiyat Sistemini (FES) növbəti dəfə tənqid edib. ABŞ lideri “Twitter” səhifəsində FES-ə baza faiz dərəcəsini sabit saxlayaraq depozit dərəcəsini aşağı salan Avropa Mərkəzi Bankını nümunə göstərib: “Avropa Mərkəzi Bankı cəld tərpənərək dərəcələri 10 faiz bəndi aşağı salıb. Onlar avronu bizim ifrat güclənmiş dollarımız qarşısında ucuzlaşdırmağa çalışır və buna da nail olur. Nəticədə ABŞ-ın ixracatına ziyan vurulur. FES isə sakitcə yerində oturub. Onlara borc pul vermələri üçün maaş verilir, biz isə faiz ödəyirik!”.
Qeyd edək ki, Avropa Mərkəzi Bankı baza faiz dərəcəsini sıfır səviyyəsində saxlayaraq, depozit dərəcəsini mənfi 0,4 faizdən mənfi 0,5 faizədək azaldıb. Kredit dərəcəsinin yuxarı həddi 0,25 faiz səviyyəsində saxlanıb. Bundan sonra Tramp FES-in baza faiz dərəcəsini sıfırda saxlamağa, yaxud da mənfi səviyyəyədək azaltmağa çağırıb. FES buna getsə, dolların dünya miqyasında, o cümlədən Azərbaycanda əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşması qaçılmaz sayılır. Xatırladaq ki, daha əvvəl FES Trampın çağırışına uyğun olaraq uçot dərəcəsini 0,25 faiz bəndi azaldıb. Qurum uçot dərəcəsini 0, 2,5%-dən 2,25%-ə endirib. Faiz azalması Donald Trampın uçot dərəcəsinin yüksək olması ilə bağlı tənqidləri fonunda baş verib. İndi də Trampın eyni mövqeyi fonunda FES-in analoji addım atması gözləniləndir. Xatırladaq ki, FES-in növbəti iclası sentyabrın 18-19-da keçiriləcək. Onu da bildirək ki, 12 regional federal bankdan təşkil olunmuş FES ABŞ-da Mərkəzi Bankın funksiyalarını yerinə yetirir. FES-in budəfəki sentyabr yığıncağı olduqca həssas makroiqtisadi və geosiyasi mühitdə baş tutacağından diqqət mərkəzindədir. Real vəziyyət göstərir ki, 3,7%-lik göstərici ilə ABŞ-da məşğulluğun son 40 ilin ən yüksək səviyyəsində olmasına baxmayaraq, iqtisadiyyatin iş yeri yaratma tempi zəifləyir. Belə vəziyyətdə FES-in uçot dərəcəsini azaltması qaçılmaz sayılır. Üstəgəl, bunun üçün Tramp da təzyiqləri artırır. FES-in sədri Cerom Pauel də uçot dərəcəsinin azalmasını istisna etmir. O bildirir ki, ABŞ iqtisadiyyatı üçün bəzi risqlər var. Pauel, həmçinin, ticarət müharibələri ilə bağlı qeyri-müəyyənliyin işgüzar aktivliyə mənfi təsir göstərəcəyini vurğulayıb. Bu durumda FES-in faiz azaltmasına getməsi və bunun daha yüksək rəqəmlə ifadə olunması qaçılmaz hesab edilir. Belə vəziyyətdə dünya miqyasında dolların ucuzlaşması gözlənir. Azərbaycanda da analoji vəziyyət müşahidə olunacaq. Xatırladaq ki, əslində Mərkəzi Bankın müdaxiləsi olmasaydı, dollar artıq əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşmışdı. Sadəcə, ilin əvvəlindən Mərkəzi Bank satış üçün nəzərdə tutulan 800 milyon dollarlıq vəsaiti ehtiyatda saxlamağa qərar verib. Bu vəsait bazara çıxarılsa, dollar xeyli ucuzlaşacaq. İndi isə FES-in faiz dərəcəsini endirməyə hazırlaşması dolların ucuzlaşması istiqamətində əlavə təyziq yaradır və bu şəraitdə Mərkəzi Bankın dolları indiki səviyyədə saxlaması çətin olacaq. Bu səbəbdən dolların ölkəmizdə də dəyər itirməsi gözlənir.
Avro isə artıq manat qarşısında dəyər itirir. Avropa Mərkəzi Bankının baza faiz dərəcəsini sıfır səviyyəsində saxlayaraq depozit dərəcəsini mənfi 0,4 faizdən mənfi 0,5 faizədək azaltması artıq prosesə ciddi təsir edir. Xatırladaq ki, Avropa Mərkəzi Bankı Avropa iqtisadiyyatını stimullaşdırmaq üçün 2014-cü ildən etibarən əmanət dərəcəsinin aşağı salınması praktikasını həyata keçirir. Bununla o, bankları iqtisadiyyata sərmayə qoymağa məcbur edir. Növbəti dəfə belə addımın atılması avronu manat qarşısında da ucuzlaşdırır. Məsələ ilə bağlı iqtisadçı Vüqar Bayramov sosial şəbəkələr üzərindən paylaşdığı şərhində bildirir ki, manatın avroya çarpaz məzənnəsi müəyyənləşdirildiyi üçün milli valyutamızın dollara kursu Avropa puluna münasibətdə həlledici olacaq. Onun sözlərinə görə, Avropa Mərkəzi Bankı gözlənildiyinin əksinə olaraq yumşaq qərar qəbul etsə də, hələlik Avropada avronun möhkəmlənməsinə isti yanaşlmır:“Avropa Mərkəzi Bankının depozit faizlərinin mənfi 0.40 faizdən mənfi 0.50 faizədək endirilməsi barədə qəbul etdiyi qərar valyuta bazarına hələlik təsirsiz ötüşsə də, bu addım funt-sterlinqin zəifləməsi və Ağ Evin dolları ucuzlaşdırmaq istəyi fonunda avronun yaxın zamanlarda möhkəmlənmək imkanlarını xeyli azaltdı. Mərkəzi Bank bu ilin noyabrından etibarən aylıq 20 milyard avroluq bond satışı da həyata keçirmək niyyətindədir. Bond proqramının nə vaxtadək davam edəcəyi barədə hər hansı bilgi verilməyib. Əsas “yenidən-maliyyələşdirmə əməliyyatları” və “marjinal maliyyələşdirmə” fasilitilər üzrə faizlər dəyişməz olaraq sıfır və 0.25 faiz səviyyəsində saxlanıb”.
Ekspert bildirib ki, avrozonada proqnozlaşdırılan iqtisadi artıma nail oluna bilinməməsi fonunda ABŞ-Çin ticari münasibətləri də avropalıların monetar qərarlarına təsirsiz ötüşmür: “Bütövlükdə, Avropa Mərkəzi Bankının son qərarı göstərir ki, digər aparıcı rəqiblərin, xüsusən də ABŞ Federal Ehtiyatlar Sisteminin proqnozlaşdırımayan fors-major qərarları olmayacağı halda avronun kursunun yaxın zamanlarda səbət valyutalara nisbətən möhkəmlənməsi gözlənilmir. Manatın avroya çarpaz məzənnəsi müəyyənləşdirildiyi üçün milli valyutamızın dollara kursu Avropa puluna münasibətdə həlledici olacaq. Bu isə o deməkdir ki, avro dollara nisbətən dəyər qazanmayacağı halda bizim valyuta bazarında da möhkəmlənməyəcək”.
Tahir TAĞIYEV
