MDB məkanında bu gün öz sabitliyi ilə seçilən valyutalar sırasında manat xüsusi yer tutur. Hadisələrin indiki inkişaf axarı isə bu qənaətə gəlməyə əsas verir ki, manat yaxın tezlikdə artıq regional valyutaya çevrilə bilər. Çünki qonşu ölkələr manatla da Azərbaycanla ticarət etməkdə maraqlı tərəf qismində çıxış edirlər.
Hazırda Azərbaycanın malik olduğu valyuta rezervləri və beynəlxalq bazarlarda vəziyyət ölkədə makroiqtisadi sabitliyi təmin etməyə imkan verir. Bu baxımdan manatın məzənnəsini bundan sonra da sabit saxlamaq üçün bütün imkanlar var. Elə bu da manatla ticarətə marağın artmasına rəvac verən amillərdən sayılır.
Digər tərəfdən burada nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycanın qonşuluğunda yerləşən Rusiya, Türkiyə, İran kimi ölkələr getdikcə dollardan imtina edir. Digər tərəfdən ölkəmizin əsas ticarət tərəfdaşları sırasında yer alan Avropa ölkələri də artıq dolları sıradan çıxarır. Artıq Avropa daha sürətlə ABŞ dollarından asılılığı azaldır. Vaşinqtonun sanksiya təhdidlərinə baxmayaraq, Avropa İttifaqı ölkələri İrandan neft almağa davam edir. Lakin Avropa İttifaqı neftə görə dollarla yox, avro ilə ödənişlər edir. Bundan başqa, avropalılar ABŞ sanksiyalarından yan keçmək üçün "INSTEX" adlanan maliyyə əməliyyatları mexanizmindən istifadə etmək niyyətindədir. Böyük Britaniya, Fransa və Almaniya bu həftə bu sistemin işə düşdüyünü elan edib. "INSTEX" (Ticarət Mübadilələrinə Dəstək Aləti) İran və Avropa İttifaqı şirkətləri arasında pul köçürməsi olmadan malların mübadiləsinə imkan verən vasitəçi sistemdir. Bu sistemlə Tehran faktiki olaraq nefti və digər malları Avropaya göndərə biləcək. Lakin "INSTEX" bu mallara görə pulu İran banklarına deyil, İslam Respublikasına mal ixrac edən Avropa şirkətlərinə ötürəcək. İyunun 28-dən etibarən bu mexanizmdən bütün Avropa İttifaqı ölkələri istifadə edə bilir. Bir qədər sonra isə ondan digər ölkələrin şirkətləri də yararlana biləcək. Azərbaycanın Avropa İttifaqının əsas ticarət tərəfdaşı olması fonunda ölkəmizin də bu sisitemdən yraralanması gündəmdədir. Özü də Avropa İttifaqı prosesdə xüsusi maraqlı tərəf kimi çıxış edir.
Yaranmış durumda Dünya Bankının iqtisadçıları dünyada dedollarlaşma prosesinin başladığını və onu artıq dayandırmağın mümkün olmadığını bəyan edir. İqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərli isə belə vəziyyətdə regionda milli valyutalardan istifadənin genişlənməsini istisna etmir. Onun sözlərinə görə, bu məsələ dolların hegemon olduğu bir çox ölkələri narahat edir və bu anlaşılandır: "Gələcəkdə güclü regional bir valyutanın yaradılması bu məsələdə irəliləyişə nail olmağa imkan verə bilər. Güclü regional valyutanın yaradılması dollardan istifadənin getdikcə azalmasına səbəb ola bilər".
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, qonşu ölkələr artıq Azərbaycanla ticarəti milli valyutalar üzərindən aparmaqda maraqlı olduqlarını açıq bəyan edir. İranın xarici işlər naziri Cavad Zərif artıq bu xüsusda müvafiq açıqlamalar verib: "Biz Türkiyə, Rusiya, Çin, Azərbaycan, Hindistan və digər ölkələrlə maliyyə sazişlərinin imzalanmasına dair danışıqlar aparırıq. Bu ölkələrdən bəziləri ilə sazişlər artıq bağlanıb, digərləri ilə isə razılaşmalar, demək olar ki, əldə olunub". Məlumata görə, İran ticarəti Azərbaycanla milli valyutalar üzərindən həyata keçirmək üçün aktiv iş aparır. Eyni sözləri Rusiya və Türkiyə barəsində də demək mümkündür. Azərbaycanın həmin ölkələrlə böyük ticarət əlaqələri var. Hesab edilir ki, bu ölkələrlə ticarət milli valyutalar üzərindən həyata keçirilsə, manat regional valyutaya çevrilə bilər. Çünki rubl, lirə və riala nisbətən manatın məzənnəsi sabitdir. Bu səbəbdən özəl sektor üçün də ticarəti manat üzərindən həyata keçirmək daha sərfəli sayılır.
Avropa İttifaqı ilə də ticarət əlaqələrində milli valyutalardan, ilk növbədə avrodan istfiadə həcminin artması gözlənir. Xatırladaq ki, Avropa İttifaqı dünyada ən iri neft və qaz idxalçısıdır. Ancaq bu sahə üzrə Avropa müqavilələrinin yalnız 20%-i avroda həyata keçirilir. ABŞ dolları, Avropa Komissiyasının hesabatına görə, neft, qaz və kömür idxalı zamanı haqq-hesabda əsas valyuta olaraq qalır. Bu durumda Avropa Komissiyası enerji daşıyıcılarının təchizatı üzrə müqavilələrdə avronun rolunu gücləndirmək üçün artıq hərəkətə keçib. Avropa Komissiyası qeyd edir ki, energetika ilə bağlı müqavilələrdə dolların üstünlük təşkil etməsi valyuta kurslarının dəyişməsinə görə Avropa şirkətlərini risqlərə məruz qoyur. Bundan əlavə, ABŞ-ın idxal rüsumları və kvotaları tətbiq etməsi kontekstində rəsmi Brüssel ABŞ-ın xarici ticarətdə apardığı siyəsətdən də narahatdır. Həmçinin Avropa Komissiyası avronu dayanıqlı, etibarlı və hamının qəbul etdiyi valyuta hesab edir. Komissiya təkcə enerji daşıyıcı bazarından narahat deyil. O, maraqlanan tərəflərlə, kənd təsərrüfatı daxil, digər mal bazarlarında da avronun istifadəsini artırmaq niyyətindədir. Energetika üzrə avrokomissar Migel Arias Kanyete bildirib: "Enerji daşıyıcılarının idxalına dair uzunmüddətli müqavilələrimizin əksəriyyəti avro ilə bağlanmır. Bu, vəziyyətin qeyri-sabitliyindən xəbər verir və avronun dünyada oynamalı olduğu rolu əks etdirmir". Məhz bu şəraitdə Avropa İttifaqı artıq Rusiya ilə enerji sazişlərini avro ilə bağlayır. Perspektivdə analoji addımların Azərbaycanla da münasibətdə atılması istisna olunmur. Belə bir vaxtda Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının manat istiqrazları buraxmaq niyyəti isə Avropada manata da marağı artıra bilər. Bütün bunlar bir daha göstərir ki, qarşıdakı dövr ərzində manata beynəlxalq maraq artacaq.
Tahir TAĞIYEV
