Son günlərdə dünya iqtisadiyyatında baş verənlər, eləcə də okeanın o tayından gələn xəbərlər hələ də dünyanın bir nömrəli valyutası sayılan dolların yaxın günlərdə əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşacağını göstərir. Məsələ burasındadır ki, qarşılıqlı ticarətdə dollardan imtina edən ölkələrin sayı sürətlə artır, eyni zamanda dolları ehtiyat valyuta kimi yığmaq istəyənlər də tədricən onu başqa pullarla, əsasən də qızılla əvəz edirlər.
Hazırda böyük iqtisadiyyata malik ölkələr kimi Rusiya, Çin, Türikyə, İran, Hindistan, bir sıra Asiya, Latın Amerikası ölkələri dollardan imtina edir. Hətta bu günlərdə Rusiya və Çin milli valyutalarda hesablaşmalara keçid haqqında hökumətlərarası razılaşma imzalayıb. Müvafiq sənəd Rusiya maliyyə naziri Anton Siluanov və Çin Mərkəzi bankının sədri İ Qan tərəfindən imzalanıb. Rusiya maliyyə nazirinin müavini Sergey Storçakın müvafiq məktubundan məlum olur ki, tərəflər sazişi hələ iyunun 5-də imzalayıblar. Məktubda qeyd olunur ki, hazırda Rusiya və Çin müəssisələri arasında yeni hesablaşma mexanizmləri yaradılır. Qeyd olunur ki, tərəflər arasında milli valyutalarda hesablaşmaların artırılması üçün rubl və maliyyə alətləri bazarının yaradılması önəmlidir. Yaxın gələcəkdə Çinlə hesablaşmalarda rublun payı 50%-ə çata bilər. Hazırda isə bu rəqəm 10% civarındadır. O da vurğulanır ki, tərəflər artıq dollarla bağladığı müqavilələr üzrə də hesablaşmalarda rubl və yuana keçə bilər. Məhz belə bir vaxtda Rusiya Mərkəzi Bankı ehtiyatlarını geosiyasi risqlərdən sığortalamaq məqsədilə iri həcmdə Çin yuanı almağa başlayıb. Hazırda Çində iqtisadi artım inkişaf etmiş ölkələri üstələdiyi üçün yuanı ehtiyat valyuta olaraq perspektivli hesab etdiklərini qeyd edən Mərkəzi Bankın sədri Elvira Nabiulina Rusiya ilə Çin arasında strateji tərəfdaşlığı da bu seçimdə mühüm amil olaraq dəyərləndirib. Bundan öncə isə Rusiya prezidenti Vladimir Putin də bəyan edib ki, dünyada dollara inam azalır. Putinin sözlərinə görə, bunda elə ABŞ hökumətinin özü günahkardır.
O, dolların dünyadakı rolunu yenidən nəzərdən keçirməyə çağırıb: "Bu dərin dəyişikliklər beynəlxalq maliyyə qurumlarının uyğunlaşmasını, dolların rolunun təkrar nəzərdən keçirilməsini tələb edir. Beynəlxalq ehtiyat valyutası olan dollar indi emitent-ölkənin dünyanın digər ölkələrinə təzyiq vasitəsi halına gəlib". Rusiya dövlət başçısı, həmçinin, hazırda regional valyutaların rolunun artdığını vurğulayıb. Son zamanlar qarşılıqlı ticarətdə milli valyutalardan istfiadə edən ölkələrin sayı artır. Prosesin genişlənməsi və ona digər ölkələrin də qoşulması dollar üçün ciddi təhdid sayılır.
Bu arada Birləşmiş Ştatların ən böyük maliyyə institutlarından olan "Bank of America" ABŞ administrasiyasının milli valyutanı devalvasiya etmək niyyəti haqqında xəbərdarlıq edib. "Bank of America"da düşünürlər ki, Donald Tramp valyutaya müdaxilə qərarını iqtisadiyyatın sabitləşdirilməsi şüarı altında qəbul edəcək. Bankın ekspertləri bildirir: "Federal Ehtiyat Sisteminin (FED) faiz dərəcələrini azaltması kifayət etməsə, valyuta müdaxiləsi ehtimalı böyüyəcək". Bankın analitikləri Xəzinə Nazirliyindən təlimat gələn kimi Nyu York Mərkəzi Bankının dolları sataraq başqa valyutalar almağa başlayacağını və nəticədə dolların ucuzlaşacağını açıqlayıb. Qeyd olunur ki, Tramp açıq şəkildə "güclü dollar" siyasətindən imtina edib. Onun fikrincə, həddindən çox bahalı dollar Amerika istehsalı olan məhsulların və xidmətlərin ixracına mane olur və ticarət balansında mövcud defisiti daha da dərinləşdirir. Maraqlıdır, dolların zəifləməsi dünya ölkələrinin, o cümlədən Azərbaycanın iqtisadiyyatına necə təsir edəcək? İqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərli bildirir ki, 2 ilə yaxın müddət ərzində FED faiz dərəcəsini 0%-dən 2,5% səviyyəsinə qaldırıb: "ABŞ prezidenti faizin aşağı salınmasını istəyir. Yəni pul ucuzlaşsın, kreditlər ucuzlaşsın, ABŞ iqtisadiyyatında dinamika artsın, kredit götürənlərin həcmi çoxalsın. Bu da ABŞ-da iqtisadiyyatın daha da canlanmasına səbəb olacaq. Burada söhbət FED-in uçot dərəcəsini aşağı salması hesabına dolların digər valyutalar qarşısında ucuzlaşmasından gedir. Ucuz dollar ABŞ ixracatına dəstək verəcək və ticarət dövriyyəsinin artmasına səbəb olacaq. Bir neçə il bundan qabaq dollar avro qarşısında ucuz olanda hətta Avropadan ABŞ-a alış-veriş turları təşkil edilirdi. Avropada mal və məhsullar çox baha olduğuna görə insanlar bazarlıq etmək üçün Birləşmiş Ştatlara gedirdilər. Bu nöqteyi-nəzərdən ABŞ iqtisadiyyatının canlanması düşünülür". Onun sözlərinə görə, FED-in bu ilin sentyabr ayında keçiriləcək toplantısında faizləri aşağı salma ehtimalı yüksəkdir: "FED faizləri aşağı salsa, dolların digər valyutalar qarşısındakı indeksi ucuzlaşacaq. Bu, ABŞ iqtisadiyyatına ciddi dəstək ola bilər". Ekspertin fikrincə, dolların ucuz olması ABŞ-a sərf edir, bu ölkənin ixracatını stimullaşdırır: "Amma ABŞ qəsdən dolları ucuzlaşdırsa, bunu valyuta müharibəsinə çevirsə, o zaman Çin, Avropa İttifaqı ölkələri də eyni addımı ata bilər. Bu isə dünyada valyuta müharibələrinin genişlənməsinə səbəb ola bilər. Dolların ucuzlaşmasının neftin qiymətinə həmişə müsbət təsiri olur. Bu, ən azı, neftin qiymətində ucuzlaşmanın qarşısını alan faktora çevrilir. Çünki ucuz dollar baha neft deməkdir".
Azərbaycana təsirlərinə gəlincə, ekspert bildirib ki, bu proseslərin ölkəmizə birbaşa təsiri yoxdur: "Çünki Azərbaycanda tənzimlənən məzənnə rejimidir". Qeyd edək ki, dolların daha da zəifləməsi onun ehtiyat valyuta kimi statusunu təhlükə altına atır. Xarici kreditorlar artıq sürətli şəkildə dollardan imtina edir. Onun ümumdünya valyuta ehtiyatlarında payı əsrin əvvəli ilə müqayisədə ən aşağı həddə çatıb. 2008-ci ilin maliyyə böhranı zamanı dünyanın mərkəzi banklarının ehtiyatlarında ABŞ valyutasının payı ən yüksək səviyyədə idi. Həmin dövrdən bəri isə onun payı 7 faiz bəndi azalıb. Onu da qeyd edək ki, ekspertlər FED-in bu il iki dəfə faiz endiriminə gedəcəyini gözləyir. Məhz bu şəraitdə dolların əhəmiyyətli dərəcədə dəyər itirməsi gözlənilir. Belə bir vaxtda ölkələrin dollar ehtiyatını digər valyutalarla əvəzləməsi daha sürətli xarakter ala bilər. Qeyd edək ki, Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatları ilin əvvəli ilə müqayisədə 6,2% artaraq 48 milyard dollara çatıb. Həmin vəsaitin təxminən yarısı dollarda saxlanır və hesab edilir ki, Azərbaycan dolların bir hissəsəini qızıl və digər valyutalarla əvəzləyəcək.
Tahir TAĞIYEV
