Artıq xeyli müddətdir ki, ölkə gündəmində duran başlıca məqamlardan biri nağdsız ödənişlərin həcminin genişləndirilməsi ilə bağlıdır. İndiyə qədər hökumətin bu istiqamətdə atdığı addımlar, əslində müəyyən nəticələr verir. Amma nağdsız ödənişlərin miqyası hələ də istənilən həcmdə deyil və bunun əsas səbəbi qanunvericilikdə olan bir sıra boşluqlardır.
Bu barədə danışmazdan öncə xatırladaq ki, elə bu günlərdə vergilər naziri Mikayıl Cabbarov qeyd olunan məqamlarla bağlı maraqlı bir açıqlama vermişdi. Nazir bildirmişdi ki, nağd pul kütləsinin ümumi pul kütləsində xüsusi çəkisi 2017-ci ilin dekabr ayı ilə müqayisədə 2018-ci ilin dekabrında 60,1%-dən 51,9%-ə qədər azalıb: “Düşünürəm ki, bu rəqəm dinamikanın hansı istiqamətə yönəldiyini aydın şəkildə göstərir. Eyni zamanda, 2016-ci illə müqayisədə pos-terminalların sayı 16%-dək azalıb. 2016-ci ildə 80 301 ədəd idisə, iyunun 1-nə 67 032 pos-terminal qeydiyyatdadır. Eyni zamanda, hazırda ölkədə 6 milyon 721 min ədəd ödəniş kartı mövcuddur”. Sadalanan rəqəmlər nağdsız ödənişlərin miqyasının artdığını göstərsə də, lazımi infrasturukturun azlığı fonunda problem də var. Belə görünür ki, hələ də bəzi sahibkarlar nağdsız ödənişlərdən qaçır. Elə bu səbəbdən Vergilər Nazirliyi qanunvericilik səviyyəsində bu sahədə problemin aradan qaldırılmasının zərurətini gündəmə gətirir. Mikayıl Cabbarov özü də bu xüsusda maraqlı açıqlamalar verib: "Mövcud qanunvericilik ticarət və ictimai iaşə obyektlərində pos-terminallar vasitəsilə ödənişlərdən imtina faktına görə məsuliyyət tədbirləri nəzərdə tutmur". Onun sözlərinə görə, nağdsız ödənişlərin qəbulundan imtinaya görə Azərbaycanda məsuliyyət müəyyən edilməyib: “Bu isə bəzi vergi ödəyicilərinə, sizin tərəfinizdən haqlı qeyd olunduğu kimi, müxtəlif bəhanələr gətirməklə pos-terminallardan istifadədən yayınmağa şərait yaradır. Vergilər Nazirliyi bu məsələ ilə bağlı qanunvericilik təşəbbüsü ilə çıxış edib. Lakin qurumlararası razılaşma prosedurları zamanı bu təşəbbüs dəstəklənməyib. Yenidən bu mövzu gündəmə gələrsə - Milli Məclis qanunvericilik təşəbbüsünə malik olan orqandır və təbii olaraq, biz həmin qanun layihəsini yenidən təqdim etməyə hazırıq".
Ekspertlər də hesab edir ki, nağdsız ödənişlərin qəbulundan imtinaya görə məsuliyyət müəyyən edilməsi artıq zərurətə çevrilir. Çünki real nəticələr göstərir ki, bu istiqamətdə yalnız stimullaşdırıcı addımlar istənilən nəticəni vermir. Elə iqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov da vurğulayır ki, Azərbaycanda pos-terminalların məcburi olması ilə yanaşı, bunlardan istifadə edilməməsinə görə də ayrıca prosedurlar müəyyənləşməlidir. Ekspert bildirib ki, pos-terminaldan istifadə vacibdir: "Ölkəyə gələn turistlərin çoxu pos-terminaldan istifadə etməkdə maraqlıdır. Xüsusən turizmin inkişafı prioritet olduğuna görə bu sahənin inkişafını dəstəkləyən pos-terminallardan daha geniş istifadə edilməsinə ehtiyac var. Aparılan monitorinqlər göstərir ki, ölkədə bir sıra hallarda həm vətəndaşlar, həm də turistlər plastik kartlardan istifadədə çətinlik çəkir. Turizmin inkişafı baxımından pos-terminalların istifadəsinin genişləndirilməsinə ehtiyac var". Onun sözlərinə görə, digər tərəfdən, pos-terminallardan istifadə nağdsız hesablaşmaların genişləndirilməsi, şəffaflığın artırılması, vergidən yayınmanın qarşısının alınması baxımından vacibdir: "Eyni zamanda, vətəndaş bir istehlakçı olaraq pos-terminal olan yerlərdə plastik kartından istifadə etmək imkanına malik olmalıdır. Amma təəssüf ki, nəinki kiçik və orta xidmət və ictimai iaşə müəssisələrində, bəzi hallarda hətta iri obyektlərdə belə pos-terminallardan istifadə olunması problemlidir".
İqtisadçı deyib ki, vətəndaş plastik kartı təqdim edir, amma çox təəssüf ki, qarşı tərəf bununla əməliyyat aparmaqda maraqlı olmur: "Ona görə də qanunvericiliyə dəyişiklik edilməsini təklif edirik. Qanunvericiliyə dəyişiklik edilməsi və qanunvericilikdə pos-terminaldan istifadənin məcburi olmasına ehtiyac var. Baxmayaraq ki, qanunvericilikdə pos-terminaldan istifadə məcburidir. Amma pos-terminaldan istifadə edilmədiyi halda praktiki olaraq hansısa cərimə yoxdur. Ona görə də qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi çox vacibdir. Çünki istehlak hüquqları baxımından pos-terminaldan istifadə edilməsinə ehtiyac var. pos-terminalların məcburi olması ilə yanaşı, bunlardan istifadə edilməməsinə görə də ayrıca prosedurlar müəyyənləşməlidir".
Onun fikrincə, bu sahədə monitorinqlər davam etdirilməlidir: "Çünki pos-terminalın quraşdırılması onun istifadə edilməsi anlamına gəlmir. Yalnız pos-terminalın quraşdırılmasına deyil, bundan istifadə olunmasına da nəzarətin gücləndirilməsinə ehtiyac var. Praktiki olaraq quraşdırılmış pos-terminallardan istifadə ilə bağlı nəzarətin gücləndirilməsi çox vacibdir. Müvafiq qurumlar və xüsusən də Vergilər Nazirliyi bu istiqamətdə monitorinqləri gücləndirməklə, eləcə də qanunvericiliyi təkmilləşdirməklə problemin həlli ilə bağlı addımlar atıla bilər".
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, ölkədə nağdsız əməliyyatların həcminin artırılması üçün artıq müxtəlif addımlar atılır, o cümlədən stimullaşdırıcı tədbirlər görülür. Məsələn, cari ilin əvvəlindən Vergi Məcəlləsində qüvvəyə minmiş dəyişikliyə əsasən, pos-terminalla həyata keçirilən ödənişlərə görə sahibkarlara müəyyən güzəştlər verilib. Bu dəyişikliyə əsasən, pərakəndə satış qaydasında malların satışının həyata keçirilməsi üzrə ticarət fəaliyyəti ilə məşğul olan fərdi sahibkar tərəfindən büdcəyə ödənilməli olan gəlir vergisinin məbləği 3 il müddətinə 25 faizi həcmində azaldılır. Amma bunun üçün sahibkarın satışı pos-terminal vasiətsilə həyata keçirməsi mühüm şərtdir. Bu güzəştin alınması hüququ müəyyən edilərkən, vergi orqanında uçotda olan şəxslər tərəfindən pos-terminal vasitəsilə aparılan ödənişlərin məbləği nəzərə alınmır. Eləcə də, alıcı alınmış mallara görə ödənişi nağdsız qaydada edirsə, əlavə dəyər vergisindən (ƏDV) onun hesabına 15 faiz həcmində vəsait qaytarılır. Bütün bunlarda əsas məqsəd pos-terminaldan istifadəni stimullaşdırmaqla nağdsız dövriyyənin genişləndirilməsinə nail olmaqdır. Amma görünən budur ki, məcburi mexanizmlər tətbiq edilməyəcəyi halda pos-terminallardan istifadə həcmi lazımi səviyyədə olmayacaq.
Tahir TAĞIYEV
