Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarından olan qardaş Türkiyədə xarici valyutalar lirəyə nisbətdə yenə bahalaşmaqdadır. Məsələn, ABŞ dollarının məzənnəsi artıq 4,2942 lirəyə çataraq yenidən rekord vurub. Qonşu ölkədə avro də bahalaşmaqdadır. Avropa valyutasının məzənnəsi 5,11 lirəni keçib.
Eyni vəziyyət şimal qonşumuz olan Rusiyada da qeydə alınır. Artıq Rusiyada ABŞ dollarının məzənnəsi yenidən 64 rublu keçib. Gürcüstan və İran kimi qonşularımızda da milli valyutalar dollar və avroya nisbətdə dəyər itirməkdə davam edir. Prosesin qarşıdakı günlər ərzində bu tempdə inkişaf etməsi gözlənir. Belə ki, ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sisteminin (FES) uçot dərəcəsini bu il bir neçə mərhələdə artıracağı ilə bağlı gözləntilər fonunda qlobal maliyyə bazarlarında dollar dünyanın digər aparıcı valyutaları qarşısında bahalaşmaqdadır. Məsələn, valyuta birjalarında avro və ingilis funt sterlinqi son 5 ayın, yapon yeni isə son 4 ayın minimumuna qədər ucuzlaşıb.
Əmtəə birjalarında qiyməti dolların məzənnəsinə bağlı olan qızıl son 3 ay üzrə minimal səviyyəyə qədər dəyər itirib. Eksprtlərin fikrincə, Amerika valyutasının dəyər qazanmasını prezident Donald Trampın siyasətdən daha çox ticarətə yaxın olması ilə izah etmək olar. Bununla belə, dünyanın qlobal iqtisadi inkişafını nəzərə alsaq, dolları bahalaşdıran təkcə bu deyil. Söhbət ümumilikdə Avropa ölkələrinin və Yaponiyanın iqtisadiyyatındakı durğunluqdan, kapital bazarlarında yaranan vəziyyətdən gedir. Bu hal onu göstərir ki, Azərbaycanın qonşularında milli valyutaların hələ bir müddət də dollara nisbətdə dəyər itirməsini gözləmək olar. Amma prosesin Azərbaycana təsiri, demək olar ki, minimal həddədir, hətta mərkəzi Bankın müdaxiləsi olmasa, dolların müəyyən qədər dəyər itirməsi də gözlənir. Eyni zamanda əhalinin manata inamının artması fonunda da ölkənin maliyyə bazarlarında hansısa ciddi narahtlıqlar gözlənilmir. Digər tərəfdən, qeyri-neft sektoru üzrə ixrac həcminin artması, turizm xəttilə Azərbaycana daxil olan valyutanın miqdarında artım da manatın sabit mövqedə qalmasını şərtləndirən amillər sırasında yer alır.
Digər tərəfdən neftin qiymət artımı Azərbaycana daxil olan dollar kütləsini də sürətlə artırır. Artıq Azərbaycan nefti 76 dollara satılır və bu da hər barrelə görə ölkəyə əlavə 31 dollar vəsaitin daxil olması deməkdir. Bu hal valyuta ehtiyatlarını da sürətlə artırır. Məsələn, bu ilin aprelində Azərbaycan Mərkəzi Bankının sərəncamında olan valyuta ehtiyatları ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 846,5 milyon dollar və ya 18,3 faiz artaraq 5 milyard 465,8 milyon dollara çatıb. Ötən il ərzində Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları 1,36 milyard dollaradək və ya 34,2 faiz artıb. Neft Fondunda da valyuta ehtiyatları artır və tədricən 40 milyard dolarlıq həddə yaxınlaşmaqdadır. Bu da öz növbəsində Azərbaycanda dollarla bağlı hansısa təhlükənin olmadığını göstərir.
Digər tərəfdən nəzərə alaq ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp İrana qarşı sərt mövqedə durduğundan, bu hal dünya enerji bazarlarına da ciddi təsir edir. Trampın İranla “altılar” qrupu arasında imzalanmış nüvə sazişindən çıxmaq istiqamtəində addımları indidən nefti sürətlə bahalaşdırır. “The New York Times” qəzeti ABŞ administrasiyasındakı mənbələrə istinadən yazır ki, Trampı İranla nüvə sazişindən çıxmaqdan çəkindirməyə çalışan avropalı diplomatların səyləri iflasa uğrayıb. Tramp sazişlə bağlı qərarı verməzdən əvvəl Fransa, Almaniya və Böyük Britaniya liderləri ilə məsləhətləşmələr aparıb. Onlar ABŞ-ın sazişdən çıxmasının əleyhinə olublar. Qəzetin yazdığına görə, Tramp İrana qarşı sanksiyaları da bərpa edəcək, amma bu qərarın müttəfiq ölkələrin İranla biznes qurmuş şirkətlərinə aid olub-olmayacağı hələ məlum deyil. Texniki olaraq İrana qarşı sanksiyaların bərpası üçün 120-180 gün vaxt lazım gələcək.
ABŞ prezidentinin neçə vaxtdır İranla nüvə sazişindən çıxıb bu ölkəyə sanksiyalar tətbiq edəcəyi barədə gözləntilərin nəticəsi olaraq dünya birjalarında neftin qiyməti durmadan artmaqdadır. Analitiklərə görə, neftin indiki bahalaşmasının əsas səbəbi geosiyasi risqlərin artmasıdır. Neftin bu cür kəskin bahalaşması, şübhəsiz ki, digər neft ölkələri kimi, Azərbaycanın da valyuta gəlirlərinin kəskin artması ilə müşaiyət olunur. Digər tərəfdən, qeyri-neft sektoru da Azərbaycana böyük həcmdə valyuta gəlişini təmin edir. Məsələn, məlumdur ki, Azərbaycan turizm xidmətlərinin ixracını nəzərəçarpacaq dərəcədə artırıb. Bundan başqa, kənd təsərrüfatının dirçəldilməsi də qeyri-neft sektorunun inkişafına xidmət edir. Azərbaycanın həyata keçirdiyi nəqliyyat və logistika layihələri ölkəni qovşağa çevirir və əlavə valyuta axınına təkan verir. Azərbaycan manatının məzənnəsinin sabit, qiymət artımının təkrəqəmli olması, qeyri-neft sektorunda 3%-ə qədər artım, ölkənin strateji valyuta ehtiyatlarının 45 milyard dollara yaxınlaşması bank sektorunu da canlandırır. Bütün bunlar isə manatın sabit mövqedə qalmaqda davam etməsini şərtləndirir.
Tahir TAĞIYEV
