Şol­lar-Ba­kı su qur­ğu­la­rı komplek­si - 100 il: əbə­di hə­yat mən­bə­yi

Su ye­rin ge­o­lo­ji ta­ri­xin­də, hə­ya­tın əmə­lə gəl­mə­sin­də və iq­li­min for­ma­laş­ma­sın­da müs­təs­na ro­lu olan va­cib ün­sür­lər­dən bi­ri­dir. Hə­min sə­bəb­dən hər bir xalq ki­mi Azər­bay­can xal­qı da ta­ri­xən iç­mə­li su mən­bə­lə­ri­nə ya­xın yer­lər­də məs­kən sa­lıb. İç­mə­li su mən­bə­lə­rin­dən uzaq­da olan Ab­şe­ron sa­kin­lə­ri isə həm kə­nar­dan gə­ti­ri­lən, həm də bu­laq və qu­yu­lar­dan çı­xa­rı­lan su­lar­dan is­ti­fa­də edib­lər.

Su eh­ti­yat­la­rı­mız haq­qın­da qı­sa mə­lu­mat

Azər­bay­can əra­zi­sin­də iç­mə­yə ya­rar­lı su­lar məh­dud eh­ti­yat­la­ra ma­lik ol­maq­la, qey­ri-bə­ra­bər pay­la­nıb. Bu eh­ti­yat­la­rın mən­bə­lə­ri­ni çay­lar, göl­lər, su an­bar­la­rı və buz­laq­lar təş­kil edir. Əsas su ar­te­ri­ya­la­rı­mız olan Kür və Araz çay­la­rı öl­kə əra­zi­si­nə da­xil ola­na qə­dər müx­tə­lif kim­yə­vi ele­ment və bir­ləş­mə­lər­lə, üz­vi mad­də­lər­lə çirklən­mə­yə mə­ruz qa­lır. İş­ğal­çı Er­mə­nis­tan əra­zi­sin­dən Azər­bay­ca­na da­xil olan Araz ça­yın­da çirklən­mə də­rə­cə­si da­ha çox­dur. 140-a qə­dər su an­ba­rı olan res­pub­li­ka­mız­da bun­lar­dan ən bö­yük­lə­ri Min­gə­çe­vir və Sər­səngdə­dir. Ye­ral­tı su­la­rın əsas eh­ti­yat­la­rı isə Sa­mur-Də­və­çi, Şə­ki-Za­qa­ta­la, Gən­cə-Qax, Mil-Qa­ra­bağ, Cəb­ra­yıl və Nax­çı­van da­ğə­tə­yi dü­zən­lik­lə­rin­də top­la­nıb. Azər­bay­can əra­zi­sin­də buz­laq­lar əsa­sən Bö­yük Qaf­qaz dağ­la­rı­nın Baş Su­ay­rı­cı­ğın­da və Yan Sil­si­lə­də for­ma­la­şır.

Ba­kı­nın il­kin su tə­mi­na­tı və xey­riy­yə­çi Ha­cı Zey­na­lab­din­dən xal­qı­mı­za əbə­di "Şol­lar" ər­ma­ğa­nı

Mən­bə­lər gös­tə­rir ki, Ba­kı­nın il­kin su təc­hi­za­tı­nın ta­ri­xi XVIII əsrdən baş­la­yır. Hə­min dövrdə Ba­kı əha­li­si əsa­sən üç su kə­mə­rin­dən is­ti­fa­də edib. Pay­tax­tın şi­ma­lın­da­kı üç bu­laq­dan qi­da­la­nan "Şah" su kə­mə­ri XVIII əs­rin bi­rin­ci ya­rı­sın­da in­şa edi­lib. Bu kə­mər əsa­sən "Şir­van­şah­lar" sa­ra­yı komplek­si­ni və onun ət­ra­fın­da­kı ya­şa­yış sa­hə­lə­ri­ni iç­mə­li su ilə tə­min edib. 1791-1792-ci il­lər­də ti­ki­lən "Məm­məd­qu­lu­xan" su kə­mə­ri isə Şə­hid­lər Xi­ya­ba­nı ya­xın­lı­ğın­da yer­lə­şən iki bu­laq­dan qi­da­la­nıb. İçə­ri Şə­hə­rə da­xil olan bu kə­mər qa­la­nın əsa­sən qərb və cə­nub his­sə­lə­rin­də ya­şa­yan əha­li­ni su ilə tə­min edib. Üçün­cü su kə­mə­ri Ba­kı xa­nı Hü­seynqu­lu­nun adı­nı da­şı­yıb. Mən­bə­yi­ni in­di­ki Azər­bay­can pros­pek­tin­də­ki iki bu­laq­dan gö­tü­rən hə­min kə­mər "Qo­şa qa­pı" is­ti­qa­mə­tin­də şə­hə­rə da­xil olub. Bu­nun­la ya­na­şı, əha­li su tə­mi­na­tı­nı ödə­mək üçün qu­yu­lar­dan da is­ti­fa­də edib.

Mə­lum­dur ki, 1859-cu il zəl­zə­lə­si Şa­ma­xı­nı yer­lə-yek­san et­di­yi üçün, qu­ber­ni­ya mər­kə­zi Ba­kı­ya kö­çü­rü­lüb. O vaxtdan eti­ba­rən Ba­kı həm qu­ber­ni­ya, həm də neft sə­na­ye­si mər­kə­zi ki­mi in­ki­şaf edib bö­yü­yür. Bu­ra­da əha­li və sə­na­ye mü­əs­si­sə­lə­ri­nin sa­yı artdı­ğı üçün, iç­mə­li su­ya tə­lə­bat da kəs­kin ar­tır. Ba­kı şə­hə­ri­nin mər­kəz­ləş­miş su təc­hi­za­tı­nı ödə­mək üçün 1880-ci il­də Şə­hər Du­ma­sın­da xü­su­si ko­mis­si­ya ya­ra­dı­lır. Ko­mis­si­ya su mən­bə­lə­ri­nin Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sın­dan kə­nar­da ax­ta­rıl­ma­sı­na qə­rar ve­rir. Hə­min dövrdə uzaq mə­sa­fə­lər­dən su­yun gə­ti­ril­mə­si­nin xey­li vaxt apa­ra­ca­ğı­nı nə­zə­rə alan şə­hər rəh­bər­li­yi əha­li­ni su ilə tə­min et­mək məq­sə­di­lə al­ter­na­tiv va­ri­antlar­dan da is­ti­fa­də edib. Be­lə ki, 1893-1898-ci il­lər­də Ba­kı­da də­niz su­yu­nu duz­suz­laş­dı­ran qur­ğu­lar ti­ki­lib. 1908-ci il­dən son­ra isə "Kür ça­yı" cə­miy­yə­ti­nin bar­ja­la­rı ilə pay­tax­ta Kür və Vol­qa çay­la­rın­dan da su gə­ti­ri­lib. La­kin bü­tün bu təd­bir­lər pay­taxt əha­li­si­nin su tə­lə­ba­tı­nı ödə­yə bil­mir­di. Hə­min dövrdə bir nə­fə­rə sut­ka­da cə­mi 16 litr su dü­şür­dü.

Be­lə­lik­lə, şə­hə­rin su təc­hi­za­tın­da ya­ra­nan prob­lem­lə­ri həll et­mək üçün mil­yon­çu Ha­cı Zey­na­lab­din Ta­ğı­ye­vin tək­li­fi ilə Ba­kı Du­ma­sın­da xü­su­si ko­mis­si­ya fə­a­liy­yət gös­tə­rir. Ko­mis­si­ya in­gi­lis mü­hən­dis Uil­yam Lindle­yə Kür və Sa­mur çay­la­rı əsas gö­tü­rül­mək­lə, şə­hə­rin su təc­hi­za­tı la­yi­hə­si­ni ha­zır­la­ma­ğı tap­şı­rır. U.Lindley Ab­şe­ro­na Şol­lar­dan (Qu­ba qə­za­sı­nın ey­ni­ad­lı kən­din­dən), Kür və Sa­mur çay­la­rın­dan su­yun gə­ti­ril­mə­si haq­qın­da la­yi­hə­lər ha­zır­la­yır. O bu va­ri­antlar­dan bi­ri­nə - Şol­lar su­yu­na da­ha çox üs­tün­lük ve­rir. 1903-cü il­də xey­riy­yə­çi-mil­yo­ner Ha­cı Zey­na­lab­di­nin ma­liy­yə dəs­tə­yi ilə Şol­lar-Ba­kı su kə­mə­ri­nin ti­kin­ti­si­nə baş­la­nır və nə­ha­yət, 1917-ci il­də bu kə­mər­lə ilk su Ba­kı əha­li­si­nə çat­dı­rı­lır. Be­lə­lik­lə, hə­min ilin fev­ral ayı­nın 18-i ta­ri­xi­mi­zə "Ba­kı-Şol­lar" su kə­mə­ri­nin açı­lı­şı gü­nü ki­mi düş­dü.

Qeyd edək ki, 1853-cü il­də ana­dan olan in­gi­lis in­şa­at­çı mü­hən­di­si U.Lindley Av­ro­pa­nın 30-dan ar­tıq iri şə­hə­ri­nin su təc­hi­za­tı­nı la­yi­hə­lən­di­rib. Onun xid­mət­lə­ri­ni yük­sək qiy­mət­lən­di­rən "Azər­su" ASC-nin səd­ri Qorxmaz Hü­sey­nov de­yib: "Əsa­sən əl əmə­yi he­sa­bı­na ti­ki­lən kə­mər yük­sək key­fiy­yə­ti ilə se­çi­lir. Bu kə­mər in­di­yə­dək sa­bit məh­sul­dar­lıq­la da­vam­lı ola­raq is­tis­mar edi­lib və de­mək olar ki, əsas­lı tə­mi­rə eh­ti­ya­cı ol­ma­yıb. Be­lə bir uni­kal la­yi­hə­nin re­al­laş­ma­sı U.Lindle­yin döv­rü­nün pe­şə­kar mü­tə­xəs­si­si ol­du­ğu­nu bir da­ha təs­diq­lə­yir. Ha­zır­da Azər­bay­can­da ge­niş­miq­yas­lı su təc­hi­za­tı və ka­na­li­za­si­ya la­yi­hə­lə­ri hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. La­yi­hə­lə­rin key­fiy­yət­li ic­ra­sı­nı tə­min et­mək üçün pod­rat­çı təş­ki­lat­la­ra "Şol­lar" la­yi­hə­si­ni hə­mi­şə nü­mu­nə gös­tə­ri­rik...". Vur­ğu­la­yaq ki, hə­min təd­bi­rə də­vət­li olan E.Yo­zef cəd­di­nin xa­ti­rə­si­nə gös­tə­ri­lən eh­ti­ra­mı yük­sək qiy­mət­lən­di­rib.

1930-cu il­lər­də "Şol­lar-Ba­kı" su kə­mə­ri­nin qu­yu zo­na­sın­da apa­rı­lan tex­ni­ki iş­lər­dən son­ra mən­bə­nin məh­sul­dar­lı­ğı ar­ta­raq sa­ni­yə­də 1,27 kub­met­rə çat­dı­rı­lıb. Bu məh­sul­dar­lıq bu gün də də­yiş­məz ola­raq qa­lır. Klas­sik və mü­a­sir mü­hən­dis ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın vəh­də­ti­nə çev­ri­lən "Şol­lar-Ba­kı Su Qur­ğu­la­rı Komplek­si"ndə təs­diq edi­lən la­yi­hə­yə əsa­sən mü­hüm iş­lər gö­rü­lüb. Be­lə ki, bu­ra­da əla­və mü­ha­fi­zə ti­ki­li­lə­ri in­şa edi­lib. Əra­zi­də­ki möv­cud mü­hən­dis ti­ki­li və qur­ğu­lar il­kin-ta­ri­xi­lik və­ziy­yə­ti sax­lan­maq şər­ti ilə ca­ri və əsas­lı tə­mir edi­lib. Ha­zır­da komplek­sin is­tis­ma­ra ve­ril­mə­si­nin 100 il­li­yi ilə əla­qə­dar su mən­bə­yin­də, kə­mə­rin keç­di­yi əra­zi­lər­də tə­mir-bər­pa, abad­lıq və ya­şıl­laş­dır­ma iş­lə­ri ye­kun­laş­maq üz­rə­dir. 

Ba­kı­nın su tə­mi­na­tı So­vet­lər dö­nə­min­də

La­kin Ba­kı və Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sın­da ya­şa­yan in­san­la­rın su ilə təc­hi­za­tı ye­tə­rin­cə ol­ma­dı­ğı üçün, 1934-cü il­də Ba­kı­dan 170 km şi­mal­da yer­lə­şən Xaç­maz ra­yo­nun­dan ye­ni su kə­mə­ri­nin çə­kil­mə­si haq­qın­da qə­rar qə­bul edi­lir. Ti­kin­ti iş­lə­ri­nə 1934-cü il­də baş­lan­sa da, fə­qət, II Dün­ya Mü­ha­ri­bə­si sə­bə­bin­dən kə­mər yal­nız 1958-ci il­də is­tis­ma­ra ve­ri­lib. 1951-1957-ci il­lər­də Ab­şe­ro­nun şi­mal-qər­bin­də­ki Də­və­ya­ta­ğı və Cey­ran­ba­tan göl­lə­ri­nin ye­rin­də ye­ni an­bar ti­ki­lir, Sa­mur-Də­və­çi ka­na­lı Ab­şe­ro­na qə­dər uza­dı­lır. Bun­dan son­ra 1961, 1966 və 1978-ci il­lər­də mər­hə­lə­lər­lə Cey­ran­ba­tan su an­ba­rın­da su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­lar komplek­si is­ti­fa­də­yə ve­ri­lir. La­kin əha­li ar­tı­mı və sə­na­ye­nin in­ki­şa­fı Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı­na ye­ni növ­bə­ti su kə­mə­ri­nin çə­kil­mə­si­ni zə­ru­ri edir. hə­min sə­bəb­dən 1970-ci il­də bi­rin­ci Kür Su Kə­mər­lə­ri Sis­te­mi­nin bi­rin­ci növ­bə­si, 1971-ci il­də isə ikin­ci növ­bə­si is­ti­fa­də­yə ve­ri­lir. Az son­ra ikin­ci Kür Su Kə­mər­lə­ri Sis­te­mi­nin ti­kin­ti­si haq­qın­da qə­rar qə­bul edi­lir. 1980-1988-ci il­lər­də ar­tıq Ba­kı­ya üç növ­bə­də ye­ni ma­gistral su kə­mər­lə­ri çə­ki­lib.

Əha­li­nin iç­mə­li su tə­mi­na­tı müs­tə­qil­li­yi­miz döv­rün­də

Müs­tə­qil­lik əl­də et­dik­dən son­ra həm əha­li ar­tı­mı, həm də neft və qey­ri-neft sek­tor­la­rı­nın in­ki­şa­fı ye­ni su mən­bə­lə­rin­dən is­ti­fa­də­ni gün­də­mə gə­tir­di. Be­lə bir şə­ra­it­də mər­hum pre­zi­dent Hey­dər Əli­yev Ba­kı şə­hə­ri­nə yük­sək key­fiy­yət­li bu­laq su­yu­nun çə­kil­mə­si­nin vax­tı­nın çat­dı­ğı­nı bil­dir­di və Oğuz-Qə­bə­lə zo­na­sı­nın ye­ral­tı su­la­rı­nın öy­rə­nil­mə­si ba­rə­də tap­şı­rıq­lar ver­di. Ulu ön­də­rin adı ilə bağ­lı bu kə­mər 2010-cu ilin so­nun­da Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin iş­ti­ra­kı ilə is­ti­fa­də­yə ve­ril­di. Be­lə­lik­lə, ha­zır­da Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı dörd mən­bə­dən - Xaç­maz, Kür, Cey­ran­ba­tan və Oğuz­dan nəql edi­lən su ilə qi­da­la­nır.

"Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı re­gi­on­la­rı­nın 2014-2018-ci il­lər­də so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı Döv­lət Proq­ra­mı" çər­çi­və­sin­də "Azər­su" ASC mü­hüm la­yi­hə­lə­rin ic­ra­sı is­ti­qa­mə­tin­də san­bal­lı iş­lər gö­rüb. Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin: "İç­mə­li su la­yi­hə­lə­ri bi­zim üçün ha­zır­da infrastruk­tur la­yi­hə­lə­ri ara­sın­da pri­o­ri­tet­dir" ifa­də­si­ni fə­a­liy­yət proq­ra­mı qə­bul edən "Azər­su" ASC Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı­nı iç­mə­li su ilə tə­min edən Kür su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­la­rı­nın im­kan­la­rın­dan tam is­ti­fa­də edib. Al­ma­ni­ya İn­ki­şaf Ban­kı ilə bir­gə ma­liy­yə­ləş­di­ri­lən "Açıq Kom­mu­nal İnfrastruk­tur Proq­ra­mı II" çər­çi­və­sin­də in­şa edi­lən 24 km uzun­lu­ğun­da Göy­göl-Gən­cə ma­gistral su kə­mə­ri Gən­cə şə­hə­ri­nin su təc­hi­za­tı­nı da­ha da yax­şı­laş­dı­rıb.

Mü­va­fiq Döv­lət Proq­ra­mı­na uy­ğun ola­raq, "Azər­su" ASC res­pub­li­ka­nın cə­nub böl­gə­sin­də yer­lə­şən Xan­bu­laq­çay an­ba­rı sa­hi­lin­də məh­sul­dar­lı­ğı sut­ka­da 30 min kub­metr olan su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu in­şa edib. 

"Azər­su" ASC Ba­kı şə­hə­ri və Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı­nın iç­mə­li su təc­hi­za­tı və ka­na­li­za­si­ya sis­tem­lə­ri­nin ye­ni­dən qu­rul­ma­sı, əha­li­yə gös­tə­ri­lən xid­mət­lə­rin key­fiy­yə­ti­nin ar­tı­rıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də nə­cib təd­bir­lə­ri hə­ya­ta ke­çi­rir. Be­lə ki, Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı üz­rə ən bö­yük la­yi­hə­lər­dən olan Cey­ran­ba­tan Ultra­süz­gəc­li Su­tə­miz­lə­yi­ci Qur­ğu­su is­ti­fa­də­yə ve­ri­lib. Bu qur­ğu bir mil­yo­na ya­xın Ab­şe­ron sa­ki­ni­nin su tə­mi­na­tı­nı yax­şı­laş­dır­ma­ğa im­kan ve­rir.

La­kin ye­ni iş yer­lə­ri­nin açıl­ma­sı, əha­li­nin sa­yı­nın artma­sı və di­gər amil­lər Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı­nın fa­si­lə­siz, key­fiy­yət­li su ilə tə­min edil­mə­si­ni bir da­ha gün­də­mə gə­tir­di. Bu məq­səd­lə "2035-ci ilə qə­dər perspek­tiv in­ki­şaf nə­zə­rə alın­maq­la, Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı­nın qə­sə­bə və kəndlə­rin­də su təc­hi­za­tı, ka­na­li­za­si­ya sis­tem­lə­ri və ya­ğış su­la­rı­nın ida­rə olun­ma­sı üçün "Mas­ter Plan" ha­zır­lan­dı. Pla­nın Na­zir­lər Ka­bi­ne­tin­də ke­çi­ri­lən təq­di­ma­tın­da çı­xış edən "Azər­su" ASC-nin səd­ri mə­lu­mat ve­rib ki, "Mas­ter Plan"ın ha­zır­lan­ma­sı za­ma­nı bü­tün mü­va­fiq döv­lət qu­rum­la­rı­nın mə­lu­mat və rəy­lə­ri nə­zə­rə alı­nıb. Təq­di­mat­da bil­di­ri­lib ki, "Mas­ter Plan"da 8100 km uzun­lu­ğun­da ye­ni su şə­bə­kə­si xət­lə­ri­nin çə­kil­mə­si nə­zər­də tu­tu­lub. Ha­zır­da bu nə­həng marşru­tun 1950 km-i çə­ki­lib.

Mə­lum­dur ki, res­pub­li­ka­mız su eh­ti­yat­la­rı­nın məh­dud­lu­ğu və iç­mə­li su eh­ti­yat­la­rı­nın həc­mi­nə gö­rə Cə­nu­bi Qaf­qa­zın ən "ka­sıb" öl­kə­si sı­ra­sın­da­dır. La­kin fəxrlə qeyd et­mə­li­yik ki, "Azər­su" ASC-nin mü­va­fiq döv­lət proq­ram­la­rı­nı uğur­la ic­ra et­mə­si nə­ti­cə­sin­də Azər­bay­can adam­ba­şı­na dü­şən su­yun miq­da­rı­na gö­rə dün­ya­nın bir çox öl­kə­lə­rin­dən irə­li­də­dir.

Vur­ğu­la­yaq ki, Cə­miy­yət tək­cə su­yun miq­da­rı­na gö­rə yox, həm də əha­li­yə ve­ri­lən bu cöv­hə­rin key­fiy­yə­ti­nə gö­rə fərqlə­nən apa­rı­cı qu­rum­lar­dan bi­ri­dir. Bu, şüb­hə­siz ki, IV İs­lam Həm­rəy­li­yi Oyun­la­rı və İs­lam Həm­rəy­li­yi İlin­də - 2017-də öl­kə­mi­zi dün­ya­da da­ha yax­şı ta­nıt­maq üçün çox va­cib amil­lər­dən bi­ri­dir. Əmi­nəm ki, hər bi­ri­miz dün­ya­nın ən zə­ru­ri ne­mət­lə­rin­dən bi­ri olan su­dan is­ra­fa var­ma­dan is­ti­fa­də et­sək, bu uğu­ru da­ha san­bal­lı edə­rik.

"Azər­su" ASC-yə ye­ni na­i­liy­yət­lər, hər bi­ri­mi­zə isə su­dan is­ti­fa­də­et­mə mə­də­niy­yə­ti ar­zu edi­rəm. Axı su­yun qəd­ri­ni bi­lən öl­kə­lər­də diş fır­ça­sın­dan is­ti­fa­də edi­lər­kən be­lə, su­ya qə­na­ət edi­lir. 100 il­li­yi­niz mü­ba­rək, əbə­di hə­yat tə­mi­nat­çı­la­rı!

Va­qif CƏ­Lİ­LOĞ­LU, T.e. üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru

Ya­zı "Azər­su" Açıq Səhmdar Cə­miy­yə­ti və Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun bir­gə ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim et­mək üçün­dür.