Neftin ucuzlaşmasının dünya iqtisadiyyatı üçün daha bir təhlükəsi üzə çıxdı

Tarix: 13.11.2015 / 02:01
Bölmə: İqtisadiyyat

Dünya bazarlarında neftin qiyməti hələ də sabit həddə qalmayaraq tez-tez dəyişməkdədir. Real vəziyyətin təhlili göstərir ki, bazara siyasi və spekulyativ amillərin təsiri, mövqelərin qorunması uğrunda rəqabətin kəskinləşməsi neftin qiymətinin yaxın tezlikdə qalxmasına imkan verməyəcək. Elə bu səbəbdəndir ki, Küveytin OPEK-dəki nümayəndəliyi neftlə bağlı bazarlarda təklif bolluğunun daha 5 il davam edə biləcəyini bəyan edib.

Nümayəndəlik İraq, Liviya və İrandan neft təklifinin artmasının gözləndiyini və bunun da neft bazarının tarazlıq tapmasını ləngidəcəyini bildirib. Neft dünyanın ən böyük neft istehlakçısı olan Çində emal sənayesinin son üç ayda tənəzzül fonunda da qiymətdən düşür. Amerikadakı neftbazalarda neft ehtiyatlarının yüksək olması da bu məhsulu əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşdırır. Amma bütün bunlar dünya iqtisadiyyatı üçün həm də ciddi bir təhdid yaradır. Beynəlxalq Energetika Agentliyinin (BEA) 2015-ci ilə dair hazırladığı illik "Enerji mənzərəsi" hesabatında da qeyd olunur ki, neftin qiymətinin aşağı səviyyədə uzun müddət qalması istehlakçıların xeyrinə olacaq, amma bu vəziyyət onların az sayda ucuz neft hasilatçılarından asılılığını artıracaq. Məhz belə vəziyyət enerji təhlükəsizliyi risqini artırır. Agentlik hesab edir ki, aşağı qiymətlərlə bağlı neft hasilatına və yeni yataqların axtarışına sərmayə qoyuluşu azalacaq. İnvestisiya qoyuluşunun azalması neftin qiymətində ani artımlara səbəb ola bilər. Belə ki, dünyada neftə tələbin sabit artımı müqabilində hasilatda artım sürətinin zəifləməsi gözlənir. Agentlik hesab edir ki, Çin və digər inkişaf etməkdə olan ölkələrdə sənayeləşmənin təkan verdiyi enerji resursları istehlakındakı artım dalğası tükənir.

Beləliklə, neftin ucuz qiyməti bütün dünya iqtisadiyyatı üçün təhdid yaradır. Hasilatçı ölkələrin özləri də, bundan zərər görmələrinə baxmayaraq, neftin gündəlik istehlak həcmini aşağı salmaq istəmir. Məsələn, "LUKoil" prezidenti Vahid Ələkbərov bildirir ki, Rusiya OPEK-lə neft hasilatının azaldılmasına dair anlaşma əldə edə bilməz. Neft maqnatı deyib ki, Rusiyada neft hasilatını azaltmaq asan məsələ deyil. Ölkədə neft hasilatının texnoloji xüsusiyyətləri elədir ki, hasilatı azaltmaq həddən artıq baha başa gələ bilər: "Bizim mürəkkəb neft yataqlarımız var, onların çoxu aşağı hasilata malikdir. Quyuları dayandırmaq mümkün deyil, çünki onların yenidən işə salınması dayandırmaqdan baha başa gəlir. Bəzi hallarda isə yataqları ümumiyyətlə yenidən işə salmaq mümkün olmaya bilər". Amma neft gəlirlərinin azalması artıq Rusiya iqtisadiyyatı üçün ciddi problemə çevrilib.

Səudiyyə Ərəbistanı da bazarlarda mövqelərini qorumaq üçün hasilatı azaltmayacağını bildirir. Britaniyada çıxan "The Daily Telegraph" qəzeti isə yazır ki, burada əsas məqsəd ABŞ-ın "şist nefti inqilabını" əngəlləmək olsa da, Səudiyyə Ərəbistanı başda olmaqla, OPEK gecikib. Qeyd olunur ki, bazarlardakı neftin proqnoz qiymətləri düzgündürsə, ən zəngin neft ölkəsi Səudiyyə Ərəbistanının iflası iki ilə başlaya bilər. Bildirilir ki, səudlar ötən noyabrda neft qiymətlərinin sabitləşdirilməsindən əl çəkib bazarı xammalla doldurmaqla təhlükəli bir qumara giriblər. Onlar başqa rəqiblərini tamamilə sıradan çıxarmaq üçün neft hasilatını gündə 10,6 milyon barrelə çatdırıblar: "Məqsəd Amerikanın şist sənayesini iflic etmək idisə, Səudiyyə möhkəm yanılıb. İndi səudlar öz taktikalarının işləməsi üçün təmkin lazım olduğunu bildirirlər. Lakin bir Səudiyyə eksperti daha açıq danışıb: "Bu siyasət işləmədi və heç vaxt da işləməyəcək". Qəzet yazır ki, Səudiyyənin və onun Körfəz müttəfiqlərinin qiymət siyasəti Rusiya Arktikasının, Meksika körfəzinin, Atlantik okeanındakı dərin yataqların və Kanadanın neftli qumlarının gələcək perspektivlərini öldürüb: "Amma Səudiyyə Ərəbistanı üçün də xilas yolu qalmayıb. Bu ölkənin öz büdcəsini tarazlaması üçün neftin bir barrelin qiyməti ən azı 90 dollar olmalıdır. Səudiyyədə neft gəlhagəlinin davam etdiyi 50 ildə heç bir başqa sənaye sahəsi yaradılmayıb". Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesablamasına görə, Səudiyyənin bu il üçün büdcə gəliri ümumi daxili məhsulun 20 faizini təşkil edəcək. Bu isə 140 milyard dollar deməkdir. Digər neft hasilatçısı olan İran da bazara gələn ildən daha çox neft çıxaracağını bildirib. OPEK-in ötən ay baş tutan iclasında isə hasilatı azaltmaqla qiymətləri yüksəltmək siyasətinin yürüdülməsi haqda razılıq əldə olunmayıb. Xatırladaq ki, həmin vaxt müvafiq iclasa, Azərbaycanla yanaşı, kartelə daxil olmayan ölkələrdən Rusiya, Qazaxıstan, Braziliya, Kolumbiya, Meksika, Norveç və Oman da müşavirəyə dəvət edilmişdi. Amma razılıq əldə olunmadı.

Nəinki OPEK-ə daxil olmayan, eləcə də kartelə üzv olan ölkələrin əksəriyyəti, qiymətlərin aşağı olmasına baxmayaraq, hasilatı azaltmaq təkliflərinə müsbət yanaşmadı. Bu vəziyyət neftin qiymətinin aşağı düşməsini şərtləndirməkdədir. Bundan isə bütün dünya iqtisadiyyatı ciddi əziyyət çəkir.