Neftin qiymət proqnozlarının təhlili dalana dirənib

Tarix: 19.09.2015 / 03:09
Bölmə: İqtisadiyyat

Dünya bazarlarında neftin dəyişən qiyməti qlobal iqtisadiyyat üçün hələ də problemlər yaratmaqda davam edir. Bu məhsulun qiymətinin müəyyən olunmasında siyasi amillər də ön plana çıxdığından, qarşıdakı müddət ərzində neftin qiymətinin necə dəyişəcəyi hələ dəqiq bəlli deyil. Neft hasil edən ölkə olduğundan, "qara qızıl"ın qiymətinin necə olacağı Azərbaycan üçün də xüsusi maraq doğurur.

Xatırladaq ki, dünyada cərəyan edən iqtisadi risqlərin ehtimal olunan nəticələri, xammal məhsullarının, əsasən də xam neftin satış qiymətinin 40-60 dollar səviyyəsinə düşəcəyi nəzərə alınaraq, ölkəmizdə 2016-2019-cu illər üçün dövlət və icmal büdcələrin əsas parametrləri və prioritet istiqamətləri üzrə 3 ssenari hazırlanıb. Birinci ssenari optimist (neftin bir barreli 60 ABŞ dolları olduqda), ikinci baza (neftin bir barreli 50 ABŞ dolları olduqda), üçüncü isə pessimistdir (neftin bir barreli 40 ABŞ dolları olduqda). Xatırladaq ki, gələn il üçün büdcədə neftin qiyməti 50 dollardan götürülüb. Bu fonda dövlət sektorunda xərclərin səmərəliliyinin daha da artırılması, sənayenin, regionların sosial-iqtisadi inkişafı, dövlətin borc və öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi, əhalinin əsas ərzaq məhsulları ilə özünü təmin etməsi və digər dövlət tədbirləri üçün maliyyə imkanlarının yaradılması nəzərdə tutulur. İstənilən halda, proseslərin inkişafı neftin qiymətlərindən də asılı olacaq. Neftin qiymətləri ilə bağlı dəqiq proqnoz verilməsi isə müşkülə çevrilib. Məsələn, OPEK-in daxili hesabatında deyilir ki, neftin qiyməti tədricən artacaq. Hətta növbəti 5 ildə neftin qiyməti 80 dollara qədər yüksələcək. Qlobal neft tələbi üçün proqnozunu gündəlik 0,5 milyon barrel artıraraq 94,7 milyon barrelə qaldıran OPEK bildirir ki, neftə tələbat gündəlik 1 milyon barrel artacaq. Lakin dünyanın ən iri investisiya banklarından olan "Goldman Sachs"neft qiymətlərinin hələ gələn onilliyin sonuna qədər aşağı səviyyədə qalacağını bəyan edib. "Goldman Sachs"ın xammal bazarlarının tədqiqatı şöbəsinin rəhbəri Cef Karri bildirib ki, bank ilk öncə 2020-ci ilə qədər verdiyi daha optimist proqnozları təzələyib və 2030-cu ilə qədər neftin qiymətinin 50 dollar həddini keçməyəcəyini ehtimal edir: "Digər xammal növlərinin qiymət hərəkətlərinə baxaraq əminliklə deyə bilərik ki, neftin qiymətində də aşağı istiqamətdə hərəkət davam edəcək. 30 illik cari xammal tsiklində dünya şist neftinə investisiya mərhələsindən şist neftini daha aktiv və effektiv hasilat mərhələsinə qədəm qoyur. Bundan belə şist əsas hasilat mənbəyi olacaq. Əsas sual isə şist ehtiyatlarının hansı müddətə kifayət etməsi ilə bağlıdır. Tarix 10-15 illik dövrü göstərir". Bank rəsmisi qeyd edib ki, metal filizi, mis və poladın qiymətinin düşməsi və bir çox ölkənin milli valyutasının devalvasiyası neft hasilatının da maya dəyərini aşağı salıb. "Goldman Sachs" neftin qiymətinin 20 dollara düşməsi ehtimalının 50%-dən yüksək olduğunu hesab edir. Cef Karri bunun anbarların tam dolmasından sonra baş verəcəyini bildirib.

Ekspert Vüqar Bayramov isə bildirir ki, neftin ucuzlaşmasının həm siyasi, həm də iqtisadi səbəbləri var: "İqtisadi səbəb odur ki, Çində və avrozonada neftə tələb azaldı. Paralel olaraq təklif artdı. Xüsusilə Amerikada neft ixracatına tətbiq edilən qadağa ləğv edildi. Birləşmiş Ştatlar neft idxalını kəskin azaltdı. 2008-ci illə müqayisədə 2014-cü ildə ABŞ gündəlik neft idxalını 8 milyon barrel azaltdı. Əvəzində neft istehsalını artırdı. Mavi qazdan alınan neft də daxil olmaqla, Amerikanın gündəlik istehsalı 11 milyon barrelə çatıb. ABŞ faktiki olaraq dünyada ən çox neft istehsal edən ölkəyə çevrilib. Eyni zamanda idxalın strukturunu dəyişib. Bu gün Amerikanın aylıq istehlakı 600 milyon barreldir. Bunun 300 milyon barrelini kənardan alır, 300 milyon barrelini daxili istehsal hesabına ödəyir. Və idxalın strukturunda ölkələr elə qruplaşdırılıb ki, Amerika neftə görə heç bir dövlətdən asılı deyil. İdxalın strukturunu şaxələndirmək məqsədilə Amerika hətta Azərbaycandan da neft alır. Ən çox paya malik Kanada, daha sonra Səudiyyə Ərəbistanı və Meksikadır. Bu dövlətlərin Amerikanın ümumi idxalında payı 12 faizdən yüksək deyil". Amma qiymçt dəyişməsindən asılı olmayaraq, ekspert Azərbaycanın neftdən gəlir götürməkdə davam edəcəyini də bildirir: "Azərbaycanda SOCAR bir barrel nefti 15 dollara hasil edir, BP-də bu rəqəm iki dəfəyə yaxın ucuzdur. Səudiyyə Ərəbistanında isə bir barrel neftin hasilat dəyəri 4 dollardır. Bu o deməkdir ki, ərəb ölkələri nefti 4 dollara hasil edir, 50 dollara satır. Yəni bütün hallarda mənfəət əldə edir. Azərbaycan da eləcə. Ona görə mənfəət norması hələ də qalır. Mənfəət norması olduğundan, neftin qiymətinin daha da düşməsi istisna edilmir. Amma dərin yataqlarda neft hasilatının maya dəyəri çox bahadır. Məsələn, Rusiyada 30 dollara qədər yüksəlir. Neft 30 dollara düşərsə, bəzi yataqlarda hasilat dayandırılacaq. Söhbət, xüsusilə dərin su qatlarında neft hasilatının rentabelli olmayacağından gedir". Ölkəmizdə neft hasilatının hələlik sərfəli olması onun Azərbaycana qazanc gətirməkdə davam edəcəyini göstərir. Digər tərəfdən qeyri-neft sektorunun inkişafı da tarazlı iqtisadi artımı davam etdirməyə imkan verir. Lakin istənilən halda, neftin ucuzlaşması dünya iqtisadiyyatı üçün problem yaradır. Bu problem isə, digər ölkələr kimi, Azərbaycana da təsir edir.