Azərbaycanın qiymətli kağızlar bazarı böyük sıçrayış ərəfəsində...

Tarix: 19.09.2015 / 03:07
Bölmə: İqtisadiyyat

Ölkənin maliyyə sektorunda son dövrlərdə müşahidə olunan tendensiyalardan biri də müxtəlif qurumların daha çox qiymətli kağızlar buraxmağa meyllənməsidir. Bu hal özünü indiki durumda bank sektorunda daha qabarıq büruzə verməyə başlayır. Banklar kreditlərin verilişindən azalan gəlirləri fonunda maliyyə ehtiyaclarını qarşılamaq üçün istiqraz buraxılışına artıq daha çox diqqət yetirməyə başlayıblar.

Banklardan əlavə, müxtəlif istehsalla məşğul olan bir sıra şirkətlər tərəfindən də analoji addımlar atılır. Bütün bunlar qiymətli kağızlar bazarında artıq özəl sektorun da fəallaşmağa başladığını göstərir. İndiyə qədər bu xüsusda liderlik dövlət şirkətlərinə məxsus olub. Məsələn, İpoteka Fondu adi kreditlər üçün vəsaitlərin cəlbini məhz istiqrazların satışı ilə həyata keçirir. Ekspertlər isə istiqraz buraxılışının özəl sektor təmsilçiləri tərəfindən də artmasının ümumilikdə qiymətli kağızlar bazarına ciddi təkan verəcəyini proqnozlaşdırır. Digər tərəfdən, belə kağızlar bank əmanətləri ilə müqayisədə daha çox gəlir gətirdiyindən, əhali arasında da onlara marağın artması gözlənir. Kapital bazarın investisiya xidməti göstərən "Texnika Kapital Menecment" MMC-nin direktoru Cəfər İbrahimli də bildirir ki, Azərbaycanda istiqrazlara maraq artır. Məsələ ilə bağlı o, "fins" portalına bildirib ki, son vaxtlar insanlar banka əmanət və digər investisiya vasitələri qoymaqla bərabər istiqraz almağa da başlayıblar. Çünki kapital bazarında gəlirlilik bank sektoru ilə müqayisədə daha cəlbedicidir. Cəfər İbrahimli deyir ki, istiqrazları alanların bir hissəsi sadə vətəndaşlardır: "Bunların arasında müəllimlik edən də, hansısa kiçik bizneslə məşğul olan da var. Həmçinin kapital bazarına sığorta şirkətləri, eləcə də banklar özləri investisiya qoyurlar".

Fərdi şəxsləri və biznes strukturlarını istiqraz bazarına cəlb edən əsas amil hazırda bu növ qiymətli kağızların illik gəlirliliyinin bank əmanəti ilə müqayisədə 3 dəfə çox olmasıdır. Məsələn, hazırda Azərbaycan bankları dollarla qəbul etdikləri əmanətlərə illik maksumum 5% gəlir vəd edirlər. Halbuki, bu gün istiqraz emissiyası ilə məşğul olan bank olmayan kredit təşkilatları və lizinq şirkətləri illik 13-14% gəlir təmin edən istiqrazlar yerləşdirirlər. Banka qoyulan əmanət onun məbləğindən və illik faiz dərəcəsindən asılı olaraq sığortalanır. İstiqrazlar üçün isə belə bir sığorta mexanizmi yoxdur. Bununla belə, Cəfər İbrahimli deyir ki, son 10 ildə Azərbaycanda istiqrazlara görə öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi halına, demək olar ki, rast gəlinməyib: "Ola bilər ki, 2-3 gün gecikmə olsun, amma ciddi problemlərdən söhbət gedə bilməz. Buna görə də insanlar istiqrazlara inanırlar".

Onun sözlərinə görə, istiqraz buraxılışında vəziyyətin ürəkaçan olması ilk növbədə bu sahədə olan şəffaflıqla bağlıdır. Yəni istiqraz buraxmaq istəyən şirkətlər bir neçə mərhələdən keçir, kapital bazarını tənzimləyən qurumlara son ayların maliyyə hesabatını, beynəlxalq standartlara uyğun audit hesabatını təqdim etməli olur. Bundan başqa, istiqraz satmaq istəyən şirkətin yaxşı kapitallaşması da vacibdir. Yəni kapital bazarına çıxmaq istəyirsənsə bunun üçün lazımi qədər maliyyə imkanların olmalıdır. Bu şərtləri yerinə yetirə bilməyən şirkətlər bazara buraxılmır. Kapital bazarında risqləri azaldan digər amillər isə şirkətlərin başqalarının zəmanəti əsasında bu işi görməsidir: "Mümkündür ki, hansısa bank emitentin arxasında dayanır, ona zəmanət verir ki, problem olsa, öhdəliklər yerinə yetiriləcək. Bundan başqa, market meykerlə də anlaşmaq olar. Yəni risqləri bölüşmək imkanları var. Amma Azərbaycan təcrübəsində emitentlərin 60%-i öz imkanlarına uyğun olaraq bazara girirlər". Onu da bildirək ki, istiqrazlar müştərilərə nominal dəyərinə uyğun satılır. Təkrar satışda isə onun qiymətini bazar müəyyən edir. Müştəri istiqrazı tədavül müddətindən əvvəl satmaq istəsə və bunu bazar qiymətinə alan olmasa, onu buraxan qurum özü cari qiymətə uyğun geri almağı təmin edir. Bütün bunlar, qeyd olunduğu kimi, vətəndaşlar arasında da istiqrazlara marağı artırır. Belə vəziyyət qiymətli kağızlar bazarının da inkişafına ciddi təkan verir. Onu da qeyd edək ki, qiymətli kağızlar bazarında investorların kompensasiyalarının təmin olunması məqsədilə İnvestorların Kompensasiya Fondu yaradılması gözlənir. Belə fondun yaradılması investorları öz mənafelərinin qorunmasında maraqlı edəcək və bazara yeni investor cəlbini dəstəkləyəcək. Bu halda, qiymətli kağızlar bazarına daha çox investorun cəlbi gözlənir.

Tahir TAĞIYEV