Hesabalama Palatası 2020-ci ilin dövlət büdcəsinin icrasına aid qanun layihəsinə dair rəy verib. Sözügedən rəydən məlum olub ki, iri dövlət vergi ödəyiciləri üzrə büdcədən onlara ayrılan vəsaitlə dövlət büdcəsinə ödədikləri məbləğ arasında ciddi fərq mövcuddur. Cəmi bir iri vergi ödəyicisi qurumundan başqa, digərləri dövlət büdcəsindən aldıqlarından az vergi və ödənişlər ediblər.
Belə ki, təkcə “Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi” üzrə vergi ödənişləri dövlət büdcəsindən daxil olan vəsaitin həcmini üstələyib - 10 milyon manat alıb, 13,3 milyon manat ödəyib. “Azərsu” büdcədən daxil olan 401,7 milyon vəsaitin qarşılığında 10,6 milyon manat, AZAL 225,9 milyon müqabilində 23,9, "Azərenerji" 147,0 milyona qarşı 33,5, "Azəriqaz" 51,5 milyonun əvəzində 2,1 milyon manat ödəyib. Ən dəhşətli rəqəm isə “Azərbaycan Dəmir Yolları” ASC üzrə qeydə alınıb. Adıçəkilən qurum dövlət büdcəsindən 695,3 milyon manat vəsait aldığı halda, 10,4 milyon manat vergi ödəyib.
Yeri gəlmişkən, Prezident İlham Əliyev ötən il avqustun 6-da keçirdiyi müşavirədə qeyd etdi ki, dövlət şirkətlərində kifayət qədər böyük itkilər var. Özəl sektorda itki olanda müflisləşir, biznes bağlanır və heç kim köməyə gəlmir: “Amma dövlət şirkətləri öyrəşiblər ki, onların bütün qüsurları, itkiləri dövlət tərəfindən bağlanacaq”. O zaman Prezident misal da gətirdi ki, qazlaşdırma Dövlət Neft Şirkətinin vəzifəsi olduğu halda, dövlət büdcəsinin hesabına aparılır.
Bütün bu deyilənlərin fonunda, iri büdcə ödəyiciləri ilə bağlı bu cür xoşagəlməz vəziyyətin mövcud olması nə ilə bağlıdır?
“Dövlət şirkətləri normal korporativ idarəetmə əsasında işləmirlər”
Məsələyə münasibət bildirən iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru Firdovsi Şahbazovun sözlərinə görə, iri vergi ödəyicilərinin olduqca səmərəsiz fəaliyyət göstərmələrinin bir necə səbəbi var: “Yəni sözügedən səmərəsiz idarəçilik obyektiv və subyektiv amillərdən qaynaqlanır. Başlıca problem ondadır ki, həmin qurumlara rəhbərlik edənlər səmərəli idarəçilikdə maraqlı deyillər. Bilirlər ki, onsuz da büdcədən dotasiya alacaqlar. Onlar həmin müəssisələrə, bir növ, şəxsi gəlir mənbəyi kimi baxırlar. Eyni zamanda, dövlət şirkətləri normal korporativ idarəetmə əsasında işləmirlər. Müəssisələrin başında duranlar özlərinə yaxın olan şəxsləri orada yerləşdiriblər. O üzdən, bizdə iqtisadiyyatın ayrı-ayrı sektorlarına cavabdeh qurumlar qeyri-səmərəli fəaliyyət ucbatından dövlətə vermək əvəzinə, əksinə, dövlətdən alırlar. Çünki normal idarəçilik yoxdur. Normal idarəçilik olsa və iqtisadi prinsiplərə uyğun işlər qurulsa, o zaman situasiya fərqli olacaq. Bazar iqtisadiyyatı sisteminin əsas tələblərindən biri idarəetmənin sadə, çevik, şəffav və funksional olmasıdır. Bazar şəraitində dövlət idarəetməsi əsasən tənzimləyici xarakter daşımalıdır. Görünən odur ki, bizdə sözügedən sahədə bir sıra problemlər var. Yersiz bürokratiya, mürəkkəb idarəçilik müəssisələrin səmərəli və effektiv fəaliyyətinə mane olur. Ona görə də idarəetmə həm sadələşdirilməli, həm də şəffaflaşdırılmalıdır. Eyni zamanda, bir sıra dövlət müəssislərinin özəlləşdirilməsi nəzərdən keçirilməlidir”.
İqtisadçı-ekspert hesab edir ki, bu sahədə islahatların dərinləşdirilməsi zəruridir.
Vidadi ORDAHALLI
