ABŞ-Avropa münasibətlərinin soyuması, Tramp administrasiyasının Rusiyaya yaxınlaşma meylləri və Avropanın bundan doğan qorxuları: bunların hər biri təkbaşına siyasi sarsıntı deyil. Bu bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan, həm qısa, həm də uzun müddətli təsirləri davam edən geosiyasət prosesidir.
ABŞ-ın rəsmi milli təhlükəsizlik doktrinası formal olaraq Avropa ilə bağlı öhdəlikləri və müttəfiqlik prinsiplərini qoruyur. Buna görə də “ABŞ-ın milli təhlükəsizliyi Rusiya ilə yaxınlaşmaqdan və Avropadan ayrılmaqdan keçir” iddiası rəsmi səviyyədə əsaslanmır. Amma siyasi reallıq təkcə rəsmi sənədlərdən ibarət deyil. Siyasi dairələrdə dolaşan ideyalar, seçki dinamikası və daxili siyasi motivlər xarici siyasətin formalaşmasına real təsir göstərir. Donald Trampın və ona yaxın mənbələrin Rusiyaya yaxınlaşmanı təklif etməsi məhz belə bir qeyri-rəsmi, amma praktik nəticələrə yol açma potensialı ortaya qoyur. Bu ideya üç əsas arqument üzərində qurulur: birincisi, Pekinə qarşı strateji manevr sahəsi açmaq, ikincisi, qısa müddətli iqtisadi faydalar, xüsusilə enerji və ticarət kanallarının normallaşdırılması, üçüncüsü isə daxili siyasətdə “böyük razılaşma” imici ilə seçiciləri cəlb etmək. Lakin bu arqumentlərin hər biri həm məhdud fayda, həm də əhəmiyyətli risq daşıyır.
Əsas məsələ fayda-risq tarazlığındadır. Nəzəri olaraq Moskvanı Pekindən müəyyən dərəcədə uzaqlaşdırmaq və ya ən azından Rusiya ilə ABŞ arasında müəyyən “sahəvi” razılaşmalar əldə etmək Çin qarşısında Vaşinqtona əlavə manevr imkanı verə bilər. Enerji axınlarının və ticarət kanallarının qismən açılması isə qısa müddətdə iqtisadi asılılıqları azaltmağa, dünya enerji qiymətlərini stabilləşdirməyə kömək edə bilər. Lakin reallıqda Rusiya-Çin əlaqələrinin dərinliyi və strateji uyğunlaşması belə sadə manevrlərin uzun müddətdə nəzərdə tutulan nəticəni verəcəyinə şübhə yaradır. Eyni zamanda, enerji ticarəti və iqtisadi dialoq sanksiyaların qaldırılması olmadan tam bərpa oluna bilməz. Sanksiyaların qismən aradan qaldırılması isə Avropa və Ukrayna ilə münasibətlərə ağır zərbə vuracaq.
Avropanın qorxularının məntiqi əsasları güclüdür. Avropa liderləri üçün əsas narahatlıq üçbucaqlıdır: ABŞ-ın Avropaya qarşı strateji diqqətini azaltması, Rusiya ilə ABŞ arasında əldə olunacaq anlaşmanın Avropanın təhlükəsizliyini kənarda qoyması və Rusiya-Ukrayna müharibəsi bitəndən sonra Moskvanın yeni hədəflərə yönəlmə ehtimalı. Bu qorxular yalnız emosiyalara deyil, geopolitik reallıq, təhlükəsizlik strukturunun davamlılığı və NATO-nun kollektiv müdafiə mexanizminin etibarı ilə bağlı praktik hesablamalara söykənir. Əgər ABŞ Avropadakı öhdəliklərini qaydaya salmasa və ya daha da geri çəkilsə, Avropa dövlətləri müdafiə qabiliyyətini müstəqil şəkildə artırmağa məcbur olacaq. Bu isə həm iqtisadi yükün artması, həm də qlobal koordinasiyanın zəifləməsi ilə nəticələnə bilər. Qısa desək, Avropanın qorxusu Ukrayna məsələsi tamamlandıqdan sonra Rusiyanın Avropaya yönələ bilməsidir və bu tamamilə real təhdiddir. İndi isə ehtimal edilən variantları təhlil edək. Üç əsas variant mümkündür: Avropanın marjinalizasiyası (ən pis), selektiv və şəffaf yaxınlaşma (kompromis), müttəfiqlərlə koordinasiya edilmiş status-kvo və ya məhdud uyğunlaşma (ən təhlükəsiz). Hər variantın mahiyyəti və nəticələri fərqlidir.
Ən pis ssenaridə ABŞ tədricən Avropadan uzaqlaşır və Rusiya ilə strateji yaxınlaşma aparır. Bu halda Avropa iki yolun birini seçə bilər: ya öz müdafiəsini tamamilə milli səviyyədə gücləndirməyə məcbur olar (hərbi büdcələrin əhəmiyyətli artırılması, ev sahibliyi və yeni müdafiə strukturunun qurulması), ya da Avropa daxilində yeni regional bloklaşmalar yaranar. NATO zəifləyər, Transatlantik etibar zəifləyər və Rusiya regional dominantlıq üçün fəaliyyətlərini genişləndirə bilər. Bu ssenari Avropa üçün ən yüksək risqli, ABŞ üçün isə qısa müddətdə təzyiq və qazanc təmin etsə də, uzunmüddətli geosiyasi liderliyin itirilməsi ilə nəticələnə bilər.
İkinci variantda kompromis və selektiv yaxınlaşma daha incə və real bir yol kimi görünə bilər: ABŞ Rusiya ilə müəyyən sahələrdə, məsələn, nüvə təhlükəsizliyi, regional humanitar yardım kanalları və ya enerji tranziti kimi məhdud sahələrdə razılaşmalar əldə edir, eyni zamanda NATO öhdəlikləri rəsmi olaraq qorunur. Lakin praktika göstərir ki, belə “sektoral razılaşmalar” çox vaxt Avropada etimadsızlığa səbəb olur, çünki tərəflər arasında strateji məqsədlər uzun müddətə ziddiyyət təşkil edə bilər. Əgər ABŞ belə bir yolu seçərsə, bu, müttəfiqlər arasında koordinasiyanın güclü mexanizmləri və şəffaf kommunikasiya tələb edir. Əks halda, bu “müqavilə” Avropa üçün xəyanət kimi qəbul edilə bilər.
Üçüncü ssenari, status-kvo və və ya məhdud şərtlərlə geri dönüş, ən sabit və təhlükəsiz variantdır. Burada ABŞ Avropa ilə sıx bağlılığı qoruyur, bütün danışıqlarda müttəfiqləri yaxından prosesə cəlb edir və yalnız razılaşdırılmış şərtlər əsasında Rusiya ilə seçmə əlaqələr qurur. Bu yol həm NATO etibarını saxlayır, həm də qlobal strateji balansın pozulmamasına xidmət edir. Uzunmüddətli perspektivdə bu, ABŞ-ın həm Avropa ilə, həm də Asiya-Sakit Okean reqlamentində mövqeyini qorumağa yardım edir.
Praktiki tövsiyələr siyasətçilər və strategiya formalaşdıranlar üçün aydın olmalıdır: əgər Vaşinqton Rusiyaya hər hansı ciddi yaxınlaşma planlaşdırırsa, bunu yalnız müttəfiqlərlə razılaşdırılmış, şəffaf və kompensasiyaedici mexanizmlərlə etməlidir. Belə mexanizmlər Ukraynanın əsas təhlükəsizlik təminatlarını əhatə etməlidir. Məsələn, Ukrayna üçün beynəlxalq təhlükəsizlik zəmanətləri, sanksiyaların reaktiv mexanizmləri və Rusiya ilə əldə olunacaq hər hansı razılaşmanın məzmunu barədə müttəfiqlərə əvvəlcədən məlumat verilməlidir. Şəffaflıq və koordinasiya olmadan aparılacaq hər hansı pərdəarxası danışıqlar, hətta iqtisadi olaraq məqbul görünən razılaşmaların özü də Transatlantik etibarı və ABŞ-ın uzunmüddətli liderliyini zərbə altına qoyar.
İqtisadi motivlər müstəvisində də balanslamaya ehtiyac var. Enerji məsələləri, qış mövsümündə qiymət volatilliyi, Rusiya xammalından asılılıq qısa müddətli təzyiq yaradır və bəzi siyasətçiləri “razılaşma”ya sürükləyə bilər. Lakin iqtisadi maraqları siyasi etimad və strategiya ilə dəyişdirmək uzunmüddətli geosiyasi balansı zədələməklə nəticələnə bilər. Buna görə də iqtisadi dialoqun siyasi-nüfuz dəyərləri ilə uyğunlaşdırılması vacibdir.
Nəhayət, praktik siyasi reallıq budur ki, ABŞ-ın siyasəti daxili dinamikadan, seçki reallıqlarından və administrativ çevrilmələrdən asılıdır. Tramp kimi siyasi liderlərin xarici siyasəti sürətli və radikal dəyişdirə bilməsi realdır və bu, Avropada narahatlığa səbəb olur. Lakin bu cür siyasətlərin uzunmüddətli nəticələri tez-tez proqnozlaşdırılandan fərqli və bəzən Vaşinqton üçün geri dönməyən zərərlər yarada bilir. Buna görə də ən məntiqli siyasət, müttəfiqlərlə paralel, şəffaf və strateji hədəflərə bağlı hərəkət etməkdir.
Nəticə etibarilə qeyd etmək yerinə düşərdi ki, ABŞ-ın milli təhlükəsizliyi Rusiya ilə yaxınlaşmaqdan və Avropadan ayrılmaqdan keçmir. Əksinə, ABŞ üçün təhlükəsizlik hələ də Avropa ilə sıx əməkdaşlıq və NATO strukturunun dayanıqlığı üzərində qurulur. Seçimlər mümkündür və bəzi siyasi dairələr üçün müəyyən məna kəsb edə bilər, amma hər hansı radikal dönüşün gətirəcəyi risqlər, Avropanın milli müdafiəsinin güclənməsi xərci, NATO etibarının itirilməsi, Rusiya tərəfindən regional aqressiyanın artması ABŞ-ın uzunmüddətli strateji maraqları üçün ciddi təhlükə təşkil edir. Əgər ABŞ Rusiyaya yaxınlaşmaq qərarına gəlirsə, bunu müttəfiqlərin iştirakı və razılığı ilə, Ukraynanın əsas təhlükəsizlik maraqlarını qoruyacaq konkret təminatlarla birlikdə etməlidir. Əks halda nəticələr yalnız regional yox, qlobal səviyyədə qorxulu olacaq.
Akif NƏSİRLİ
