Əli Orucov: "ABŞ-İran müharibəsi ətrafında ziddiyyətli açıqlamalar fonunda Tehran yeni taktika seçir, Rusiya və Çin isə prosesdən geosiyasi üstünlük qazanmağa çalışır"
ABŞ prezidenti Donald Trampın İranla müharibənin “praktiki olaraq bitdiyini” və qarşıdurmanın gözləniləndən daha tez başa çata biləcəyini bildirməsi regionda gedən proseslərə yeni siyasi çalar verib. Onun sözlərinə görə, İranın hərbi imkanları ciddi zərbə alıb və əməliyyatlar planlaşdırılandan daha sürətlə irəliləyir. ABŞ tərəfi əvvəllər müharibənin 4-6 həftə davam edə biləcəyini desə də, Trampın açıqlaması Vaşinqtonun artıq nəticənin yaxın olduğunu göstərmək istədiyinə bir işarə sayıla bilər.
Buna qarşılıq olaraq İran tərəfi bu fikirləri qətiyyətlə rədd edir. SEPAH bildirib ki, müharibənin nə vaxt bitəcəyini yalnız İran müəyyən edə bilər və döyüş meydanında vəziyyət hələ də Tehran üçün tam nəzarətdən çıxmayıb. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçı isə ölkəsinin raket zərbələrini davam etdirəcəyini və ABŞ-la yeni danışıqların gündəmdə olmadığını vurğulayıb. Bu mövqe göstərir ki, Tehran həm hərbi, həm də siyasi baxımdan geri çəkilən tərəf kimi görünmək istəmir.
İranın sərt ritorikasının arxasında bir neçə mühüm faktor dayanır. İlk növbədə bu, daxili siyasi sabitliklə bağlıdır. Müharibə şəraitində hakimiyyətin zəif görünməsi ölkə daxilində narazılığı artıraraq siyasi risklər yarada bilər. Buna görə də Tehran özünü müqavimət göstərən və mübarizəni davam etdirməyə hazır tərəf kimi təqdim etməyə çalışır. Bu, həm də İranın regiondakı tərəfdaşlarına və müttəfiqlərinə mesajdır ki, ölkə təzyiqlərə baxmayaraq geri çəkilmək niyyətində deyil.
Digər tərəfdən, İranın beynəlxalq müstəvidə tam təcrid olunmadığı da aydındır. Tehran uzun illərdir ki, Rusiya və Çin ilə siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq edir. Bu ölkələr İran üçün birbaşa hərbi müttəfiq olmasalar da, diplomatik və iqtisadi baxımdan müəyyən dəstək rolunu oynayırlar. Xüsusilə beynəlxalq təşkilatlarda sanksiya və siyasi qərarlar məsələsində Moskva və Pekinin mövqeyi Tehran üçün müəyyən manevr imkanları yaradır.
Bununla belə, bu iki böyük gücün İranı açıq şəkildə müharibəni davam etdirməyə təşviq etdiyi barədə qəti sübutlar yoxdur. Əksinə, həm Rusiya, həm də Çin adətən belə münaqişələrdə regional balansın qorunmasına və gərginliyin nəzarətdən çıxmamasına üstünlük verirlər. Onların əsas marağı enerji bazarlarının sabitliyi, ticarət yollarının təhlükəsizliyi və qlobal geosiyasi balansın qorunmasıdır.
Beləliklə, İranın Trampa qarşı sərt mövqeyi ilk növbədə Tehranın öz strateji hesablamalarının nəticəsi kimi görünür. Çin və Rusiya isə daha çox arxa planda diplomatik və iqtisadi dayaqlar təmin edən aktorlar rolunda çıxış edirlər. Mövcud vəziyyət göstərir ki, münaqişənin taleyi təkcə döyüş meydanından deyil, həm də böyük güclər arasındakı geosiyasi balans və diplomatik proseslərdən asılı olacaq.
Siyasi şərhçi Əli Orucov “Bakı-Xəbər” nəşrinə açıqlamasında bildirib ki, İsrail/ABŞ-İran müharibəsinin bitdiyini söyləmək hələ tezdir. Onun sözlərinə görə, hava hücumları ilə bağlı Donald Tramp komandası daxilində də fikir ayrılıqları qalmaqdadır: "Müdafiə naziri daha ağır zərbələrin endiriləcəyini bildirir. Prezident isə müharibənin planlaşdırılandan daha sürətlə getdiyini qeyd edərək məqsədə çatıldığını və buna görə də qarşıdurmanın praktik olaraq bitdiyini bəyan edir.
İsrail isə, yaranmış fürsətdən istifadə edərək, İrana daha çox zərbə vurmağın vacib olduğunu düşünür. İran tərəfində də müharibə ilə bağlı sərt mövqe qalmaqdadır. Tehran rejimi hazırda fərqli taktika seçib. Qarşı tərəfə raket və dron hücumlarını müəyyən qədər səngidib və Hörmüz boğazını bağlamaqla dünya iqtisadiyyatına təsir göstərməyi, bununla da ABŞ-a qarşı beynəlxalq etirazları artırmağı hədəfləyir. Məlum olduğu kimi, dünya neft və qaz daşımalarının təxminən 25-30 faizi məhz bu boğazdan keçir. Yapanya, Çin və Hindistan kimi böyük iqtisadiyyatlar enerji ehtiyaclarının əhəmiyyətli hissəsini bu marşrut vasitəsilə təmin edirlər".
Ekspert qeyd edir ki, Rusiya isə yaranmış vəziyyətdən öz məqsədləri üçün istifadə etməyə, sanksiyaların yumşaldılmasına və neft ixracına qoyulan məhdudiyyətlərin aradan qaldırılmasına çalışır: "Vladimir Putin artıq belə bir təşəbbüslə çıxış edib. Çinin də müharibə uzanacağı və ya ABŞ tam qalib gələcəyi halda yanacaq problemləri ilə üzləşməsi istisna olunmur. Buna görə Pekin və Moskva ABŞ-ın İranda daha çox ilişib qalmasını öz maraqlarına uyğun hesab edə bilər. Belə bir vəziyyətdə Çinin Tayvan məsələsində, Rusiyanın isə Ukrayna üzərində mövqeyi daha da güclənə bilər".
Politoloqun fikrincə, aydındır ki, İran raket və dronlarının hədəfləri aşkar edib yüksək dəqiqliklə vurmasında hər iki dövlətin müəyyən rolu ola bilər. Çin və Rusiyanın bu müharibədə birbaşa deyil, daha çox hibrid şəkildə iştirak etməsi gözlənilən idi. Məhz bu cür dəstək sayəsində İran ABŞ-İsrail koalisiyasının ən müasir müdafiə və hava hücum sistemləri qarşısında müəyyən müqavimət göstərə bilir və bəzi hallarda effektiv cavab zərbələri endirir.
Doğrudur, İran ağır itkilərə məruz qalıb, lakin onun müqavimətinin tam sındırıldığını demək hələ tezdir. Əksinə, Donald Trampın müharibədə uzun müddət ilişib qalması onun ABŞ siyasətində mövqelərini zəiflədə bilər. Onsuz da noyabrda keçiriləcək aralıq seçkilərdə Respublikaçıların müəyyən sayda yerlər itirəcəyi bir çox təhlilçilər tərəfindən proqnozlaşdırılır. Bu isə Tramp üçün ciddi siyasi itki demək ola bilər".
Akif NƏSİRLİ
