Neft qiymətlərində mayın əvvəlindən müşahidə edilən yüksəliş cüzi olsa da davam edir. Hazırda dünya bazarlarında 1 barrel neftin qiyməti orta hesabla 30 dollar təşkil edir. Amma bu qiymət, demək olar ki, hasilatçıların heç birini qane etmir. Bu səbəbdən hasilatın yenidən azaldılmasına dair təklilər irəli sürülür.Artıq bəzi hasilatçılar bu iqstiqamətdə addım da atıb.
Xatırladaq ki, mayın 1-dən OPEC və bəzi qeyri-OPEC ölkələri (OPEC+) neft hasilatının məhdudlaşdırılması üzrə sazişin icrasına başlayıb. “Əməkdaşlıq Bəyannaməsi”nə əsasən, OPEC+ ölkələri sutkalıq neft istehsalını may-iyun aylarında 9,7 milyon barrel, iyulun 1-dən ilin sonuna kimi 7,7 milyon barrel, 2021-ci ilin yanvarından 2022-ci ilin aprelinədək isə 5,8 milyon barrel azaldacaq. Bu fonda, yuxarıda da qeyd olunduğu kimi, neft qiyməti müəyyən qədər artıb. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin icraçı direktoru Fatih Birol isə bildirir ki, neft istehsalçısı ölkələrdən daha böyük həcmdə məhdudiyyət gözlənilmir:“Normal şərtlərdə OPEC bu formada hasilat məhdudiyyətinə davam edəcək. ABŞ və Kanada kimi ölkələrdə neft istehsalı azalacaq. Biz də qiyməti bəlkə hazırkı səviyyələrdən bir az daha yüksək görəcəyik. Qiymətdə aşağı istiqamətli təzyiq ola bilər, lakin dünyada iqtisadi canlanma müşahidə ediləcək. Koronavirusun ikinci dalğası olmazsa və tələbatda canlanma müşahidə edilərsə, neftin qiymətinin bu səviyyələrdən bir qədər yuxarı qalxacağını düşünürəm”. O bildirib ki, enerji sektorunun 50 aparıcı şirkət rəhbəri ilə görüşlər keçirib:“Hər kəs çox narahatdır və bütün şirkətlərdə ciddi sayda işdən azadetmələr olacaq. Yeni enerji layihələri hazırlamağa maraq çox azalıb. Lakin bəzi şirkətlər inkişaf etməkdə olan ölkələrdəki kiçik şirkətləri almaq üçün səy göstərəcək. İnkişaf edən və yüksək enerji tələbatı olan ölkələrdə çətin vəziyyətdə olan şirkətlərin satın alınması tendensiyası müşahidə ediləcək”. Məhz bu vəziyyətdə bəzi hasilatçılar tərəfindən gözlənilməz addım atılıb. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanının Energetika Nazirliyi milli neft şirkəti olan “Saudi Aramco”ya iyun ayında OPEC+ çərçivəsində götürülən öhdəlikdən əlavə hasilatı könüllü şəkildə gündəlik 1 milyon barrel azaltmaqla bağlı göstəriş verib. Bununla hasilat apreldəki səviyyədən təxminən 4,8 milyon barrel az olacaq. Nəticədə, Krallığın iyun ayı üçün gündəlik neft hasilatı 7,5 milyon barrel təşkil edəcək. Səudiyyə Ərəbistanının neft hasilatını daha da azaltmaq qərarı qiymətlərin müəyyən qədər artımına səbəb olub. Bunun ardınca Küveyt və BƏƏ də hasilatın könüllü azalmasına qoşulduqlarını bildirib. Küveyt gündəlik hasilatı 80 min barrel, BƏƏ isə 100 min barrel azaldacağını bildirib. Təşəbbüsə digər ölkələrin də qoşulması gözlənilir. Bu halda neft qiymətlərinin daha sürətlə yüksəlməsi ehtimalı artır.
Daha bir maraqlı məsələ budur ki, hələ də dünyanın ən iri neft şirkəti adını daşıyan “Saudi Aramco” iyun ayında neft alıcıları üçün yeni qiymət qrafiki də formalaşdırıb. Qiymətlər bütün bazarlar, o cümlədən Asiya, ABŞ və Avropa üçün qaldırılıb. Mütəxəssislərin fikrincə, “Saudi Aramco” kompaniyasının qiymətləri bahalaşdırması neft bazarına tələbatın yaxşılaşması siqnalını verir. Belə ki, Asiya üçün iyun çatdırılmalarında neftin barreli 1,4 dollar bahalaşıb. Çin, Almaniya, Avstriya və digər ölkələrdə karantin tədbirlərinin tədricən aradan qaldırılması kimi xəbərlərə sərmayəçi reaksiyası da neftin bahalaşmasına səbəb olub. Lakin hələ ki, hazırkı qiymət artımını məqbul saymaq tezdir. OPEC+ sazişinin qüvvəyə minməsinə baxmayaraq, dünyada neft ehtiyatları artmağa davam edir. Ekspertlərin proqnozuna görə, məhz bu şəkildə hasilatın könüllü azaldılması ehtiyat və qiymətlərə təsir edəcək. Digər tərəfdən, karantin rejimində yumşalmalar da prosesə təsir edir. Xatırladaq ki, aprelin 27-dən sonra Avropa, Asiya və Afrikanın müxtəlif ölkələrində, həmçinin ABŞ-ın 32 ştatında karantin rejiminin yumşaldılması istiqamətində tədricən addımlar atılmağa başlanıb. Bu isə bazara neftə tələbatın artması ilə bağlı ilkin siqnalları verməkdədir. Neftə olan tələbatın, demək olar ki, 60%-i yanacaq sektoru ilə bağlıdır. Bu sektordakı sərfiyyatın isə təqribən 38%-i insanların işə gedib-gəlməsindən asılıdır. Karantin rejimlərinin yumşaldılması ilə artıq insanların iş fəaliyyəti tədricən bərpa olunmağa başlayır, bu da təbii olaraq nəqliyyat vasitələrinin sayını artırır. Eyni zamanda bir çox ölkələrdə emal müəssisələri, fabriklər işini bərpa etməyə başlayır. Bütün bunlar da, öz növbəsində, tələbatın yavaş-yavaş artması ilə nəticələnib.
Bundan əlavə, ABŞ-da təbii yolla hasilatın azalmasının gözləntilərdən daha sürətli şəkildə baş verməsinin də bazara təsir edən amillərdən olması diqqətdən yayınmır. ABŞ-da 7 minə yaxın quyunun bağlanması və texniki çətinliyə görə bir çoxunun yenidən istismara verilməsinin gözlənilmədiyi bəyan edilib. Bundan başqa, ABŞ-ın “Chevron” və “ExxonMobil” şirkətlərinin iyun ayına qədər hər birinin gündəlik hasilatı 400 min barrel, “ConocoPhillips” şirkətinin 460 min, digər kiçik şirkətlərin isə 3-50 min barrelə qədər azalda biləcəklərini bəyan etməsi onu göstərir ki, növbəti aylarda təbii yolla azalmaların daha da sürətlənmə ehtimalı var. Belə vəziyyət qiymətləri artırır. Qeyd edilənlərə paralel olaraq, bəzi ölkələrin hasilatı könüllü azaltması fonunda neft qiymətinin gələn ay ərzində 50 dollara çatması istisna edilmir. Bu isə Azərbaycan kimi bir sıra hasilatçılar üçün məqbul qiymətdir.
Nahid SALAYEV
