NATO-nun Almaniyada keçirdiyi “Steadfast Dart 26” genişmiqyaslı hərbi təlimi təkcə texniki və əməliyyat xarakterli manevr deyil, eyni zamanda Alyansın dəyişən təhlükəsizlik mühitinə verdiyi siyasi və strateji cavab kimi qiymətləndirilə bilər. Təlimdə 11 NATO üzv ölkəsindən təxminən 10 min hərbçinin, quru, hava, dəniz, kosmik və kiber qüvvələrin iştirakı Alyansın mümkün genişmiqyaslı qarşıdurma ssenarilərinə hazırlaşdığını nümayiş etdirir. Əsas hədəf NATO qüvvələrinin qısa müddətdə və koordinasiyalı şəkildə Avropa məkanında yerləşdirilməsi imkanlarını yoxlamaqdır ki, bu da birbaşa kollektiv müdafiə konsepsiyası ilə bağlıdır.
Təlimlərin Almaniyanın ən böyük hərbi poliqonlarından biri olan Bergen ərazisində və Şlezviq-Holşteyndə amfibiya desant əməliyyatı ilə keçirilməsi təsadüfi deyil. Bu, NATO-nun həm quru əməliyyatlarına, həm də dənizdən quruyadək kompleks hərbi gözləntilərə hazırlaşdığını göstərir. “Steadfast Dart 26” eyni zamanda Brunssum Operativ Qərargahının rəhbərliyi altında formalaşdırılan yeni sürətli reaksiya qüvvələrinin ilk real sınağıdır. Bu isə NATO-nun əvvəlki illərlə müqayisədə daha çevik, daha tez hərəkət edən və daha mərkəzləşdirilmiş komanda-idarəetmə sisteminə keçdiyini göstərir.
Bu mənzərədə ən çox diqqət çəkən məqamlardan biri Türkiyənin təlimdə fəal və genişmiqyaslı iştirakıdır. Türkiyənin Tekirdağ hava bazasından şəxsi heyət və texnikanın Almaniyaya göndərilməsi, üstəlik yerli istehsal silah sistemlərinin nümayiş etdirilməsi Ankaranın bu prosesi formal iştirak kimi yox, strateji platforma kimi seçdiyini göstərir. NATO üzvü olan Türkiyə üçün bu cür təlimlərdə iştirak Alyans qarşısında öhdəliklərin icrası olmaqla yanaşı, həm də NATO daxilində mövqeyini və təsir imkanlarını qorumaq vasitəsidir.
Bununla yanaşı, bu iştirak Türkiyə-Rusiya münasibətləri kontekstində suallar doğurur. Rəsmi olaraq Ankara Moskva ilə münasibətlərin normal səviyyədə qaldığını bildirir və Ukrayna müharibəsində vasitəçi rolunu davam etdirmək istədiyini vurğulayır. Lakin NATO-nun Rusiya ilə mümkün qarşıdurma gözləntilərini məşq etdiyi bir təlimdə Türkiyənin bütün qoşun növləri ilə yer alması balans siyasətinin əvvəlki qədər rahat olmadığını göstərir. Bu, Türkiyənin neytral mövqe saxlaması ehtimalının xeyli daraldığını, xüsusilə hərbi-siyasi müstəvidə NATO çərçivəsindən kənara çıxmaq imkanlarının məhdudlaşdığını ortaya qoyur.
Ankaranın əsas narahatlığı NATO-dan uzaqlaşmaq deyil, NATO daxilində etibarsız və passiv tərəfdaş kimi qəbul olunmaq riskidir. Bu səbəbdən Türkiyə Rusiya ilə iqtisadi, enerji və regional əməkdaşlığı qorumağa çalışsa da, təhlükəsizlik məsələlərində NATO xəttindən kənara çıxmamağa üstünlük verir. “Steadfast Dart 26” çərçivəsində aktiv iştirak da bu yanaşmanın məntiqi davamıdır. Türkiyə bu yolla həm kollektiv müdafiə mexanizmlərinin bir hissəsi olduğunu nümayiş etdirir, həm də qərarvermə proseslərində söz sahibi olaraq qalmağa çalışır.
Ukrayna məsələsində isə Türkiyənin mövqeyi kəskin dönüş yaşamayıb, lakin tədricən dəyişir. Ankara artıq daha açıq şəkildə NATO-nun təhlükəsizlik narahatlıqlarını nəzərə alan xətt tutur. Bu, Rusiyaya qarşı açıq düşmənçilik deyil, amma əvvəlki illərlə müqayisədə daha ehtiyatlı və məsafəli münasibət modelidir. Türkiyə üçün əsas prioritet regional sabitlik və öz milli təhlükəsizliyidir və bu kontekstdə NATO təhlükəsizlik çətiri daha real və zəruri faktor kimi ön plana çıxır.
Nəticə etibarilə, “Steadfast Dart 26” Türkiyə-Rusiya münasibətlərində dinc dövrün tam başa çatdığını deməyə hələ əsas vermir. Lakin bu təlim göstərir ki, münasibətlər daha soyuq, daha praqmatik və daha dar çərçivədə davam edir. Mümkün NATO-Rusiya toqquşması halında Türkiyənin neytral qalmaq imkanları əvvəlki dövrlərlə müqayisədə ciddi şəkildə məhdudlaşıb. Bu da Ankaranın strateji seçimlərinin ideoloji deyil, real təhlükəsizlik hesablamaları və güc balansı üzərində qurulduğunu açıq şəkildə ortaya qoyur.
Akif NƏSİRLİ
