Vyanada İran və beynəlxalq "altılıq” (ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, Rusiya və Çin) arasında aparılan danışıqlarda razılıq əldə olunub.
Baki-xeber.com xəbər verir ki, İranın BMT silah müfəttişlərinə ölkənin hərbi obyektlərinin yoxlanması icazəsini verməsi ilə Tehran və Qərb arasında uzun sürən məşəqqətli nüvə danışıqlarında son əngəli aradan qaldırıb və iki onillikdir ki, gözlənilən yekun sazişi razılaşdırılıb.
Diplomatların bildirdiyinə görə, sanksiyaların yüngülləşdirilməsi əvəzində İranın nüvə proqramının məhdudlaşdırılması barədə ortaq qərara gəlinib. Məlumatlara görə, əldə olunmuş razılıq İranın nüvə obyektlərinin təftişinə dair kompromisi nəzərdə tutur.
"Associated Press” agentliyi adı çəkilməyən Qərb diplomatına istinadən danışıqlar prosesində son əngəllərin aradan qaldırıldığını bildirib. Reuters agentliyi də adları çəkilməyən iki İran diplomatına istinadən danışıqlarda razılığın əldə edildiyini xəbər verib.
"Çətin danışıqlar axırda öz bəhrəsini verib, razılıq əldə olunub", agentlik İran diplomatının sözlərini sitat gətirib.
Razılaşmanın mətni hələ açıqlanmasa da, əsas detallardan bəziləri məlumdur: - İran daxilində nüvə obyektlərinin təftişi - BMT inspektorlarına hərbi obyektləri təftiş etməyə icazə verilə bilər, amma İran giriş üçün icazə barədə mübahisə edə bilər: İran razılaşır ki, əgər razılaşmanı pozarsa, sanksiyalar 65 gün ərzində bərpa oluna bilər: BMT-nin silah embarqosu və raket sanksiyaları 5-8 il ərzində qüvvəsində qalacaq.
Vyanada İranın nüvə proqramı ilə bağlı danışıqlar iki həftəyə yaxın davam edirdi. Vyana danışıqıları İran ilə ABŞ, Rusiya və Böyük Britaniya da daxil olmaqla, dünyanın aparıcı altı ölkəsi arasında aparılır. "Altılıq" deyilən ölkələr qrupu İranın nüvə proqramının məhdudlaşdırılmasına nail olmağa çalışır. İran, öz növbəsində, beynəlxalq sanksiyaların ləğvinə nail olmaq istəyir.
Razılaşma layihəsində qeyd edilir ki, İran razılaşdırılmış bütün şərtləri yerinə yetirəcəyi təqdirdə Aİ iqtisadi və maliyyə sanksiyalarını ləğv edəcək. Bundan başqa, Tehran 15 il ərzində uranı 3,67 faizdən çox zənginləşdirməməyə razılaşıb.
Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov İranla "altılıq” ölkələri arasında əldə olunmuş razılaşmanın detallarını da açıqlayıb (APA). S. Lavrov bildirib ki, tərəflər əsas sənəd və 5 texniki konkret təklifin yer aldığı birgə tədbirlər planını, habelə BMT Təhlükəsizlik Şurasında müzakirəyə çıxarılacaq qətnamə layihəsini razılaşdırıblar: "Güman edirik ki, yaxın günlərdə həmin sənəd BMT TŞ-də yekdilliklə qəbul olunacaq”.
Lavrov onu da əlavə edib ki, Avropa İttifaqı və ABŞ-ın İrana qarşı birtərəfli sanksiyaları dərhal aradan qaldırılacaq. Onun sözlərinə görə, ABŞ-ın mülki aviasiya sahəsində İranla əməkdaşlığa qoyduğu məhdudiyyətlər də ləğv olunacaq.
Silah embarqosuna gəldikdə isə Rusiya XİN rəhbəri bildirib ki, embarqo 5 il müddətində qüvvədə qalacaq. Bununla belə BMT TŞ-nin qərarına əsasən həmin müddət ərzində İrana silah satışına icazə verilə bilər.
İndi Tehran və dünya qüvvələrini təmsil edən 6 ölkə - ABŞ, Britaniya, Fransa, Rusiya, Çin, Almaniya əldə olunmuş sazişin dekabradək icra olunması üçün "yol xəritəsi”nin texniki detallarını razılaşdırmalıdırlar.
İranın xarici işlər naziri Məhəmməd Cavad Zərif bu sazişi bütün tərəflər üçün uğurlu adlandırsa da, sənədin kamil olmadığını dilə gətirib: "Biz hamı üçün heç də mükəmməl olmayan, lakin öhdəsindən gələ biləcəyimiz razılaşma əldə edirik”.
Avropa İttifaqının xarici işlər komissarı Federica Mogherini isə sazişi "bütün dünya üçün ümid yeri” adlandırıb.
İsrail və sünni ərəb monarxiyaları sazişi qətiyyətlə pisləyiblər. Sünni ərəb dövlətləri, ələxüsus da Səudiyyə Ərəbistanı narahatdır ki, indi Tehran milyardlarla sərbəst dollarını Hizbullah kimi müttəfiqlərinə xərçləyə biləcək və Suriyadan İraqadək ərəb dünyasında siyasi çəkisini artıracaq.
İsralin baş naziri Benjamin Netanyahu razılaşmanı "tarixi miqyaslara malik səhv” adlandırıb. O deyib ki, İran indi nüvə silahına aparan düzgün yola düşür, buna mane olan bir çox məhdudiyyətlər aradan qaldırılacaq.
Amma əksər dünya liderləri demək olar ki, bu razılaşmanı müsbət qarşılayıb. İran prezidenti Həsən Ruhani bildirib ki, "altılıq"la sazişin imzalanması İranın inkişafında mühüm mərhələdir. O, Ramazan ayının yaxşı xəbər gətirdiyini qeyd edib: "Bu Ramazan ayı bizə yaxşı xəbər gətirdi – saziş imzalandı. Bu gün biz İranın nüvə sənədi ilə bağlı dünya ölkələri ilə danışıqların davam etdiyi 12 illik tarixi başa çatdıran dövlətimizin inkişafının mühüm mərhələsindəyik”.
Rusiya prezidenti Vladimir Putin Vyanada Tehranla "altılıq” ölkələri arasında əldə olunan anlaşmanı alqışladığını bildirib: "Rusiya Vyanada İranın nüvə proqramı ilə bağlı vəziyyətin nizamlanmasına dair qəbul edilən qərarı alqışlayır. Ümid edirik ki, bütün maraqlı tərəflər, ilk növbədə "altılıq” ölkələri İranla razılaşdırılan qərarları tam həcmdə icra edəcəklər”.
Rusiya prezidenti razılaşmanın həmçinin dinc atom üzrə Moskva-Tehran əməkdaşlığı baxımından vacibliyini önə çəkib.
ABŞ Prezidenti Barak Obama deyib ki, İran 98 faiz zənginləşdirilmiş urandan imtina edəcək.Obama qeyd edib ki, İran "altılıq”la sazişə əməl etməlidir, əks təqdirdə sanksiyalar yenidən qüvvəyə minəcək. Onun sözlərinə görə, İran üçün nüvə silahına bütün yollar bağlanacaq.
Prezident əlavə edib ki, nüvə proqramı ilə bağlı Tehranla əldə olunmuş razılıq ABŞ və İran arasındakı bütün fikirayrılığını həll etməyəcək: "ABŞ "terrorizmə dəstək”, insan hüquqlarının pozulması və ballistik raketlərin hazırlanması proqramı ilə əlaqədar İrana qarşı sanksiyaları saxlayacaq".
O da qeyd edilməlidir ki, bu sazişi Amerika Birləşmiş Ştatlarında böyük əngəl gözləyir. Konqresdə xeyli respublikaçı və demokrat İsrail baş nazirinin narahatlığını bölüşürlər. Konqresin sazişə baxaraq onu rədd etməsi Barak Obamanı İran üzərindəki sanksiyaları qaldırmaq imkanından məhrum edə bilər. Lakin administrasiya inanır ki, sazişin Konqresdən keçməsi üçün demokratların kifayət qədər resursları var.
İran və beynəlxalq "altılıq” arasında razılıq əldə olunmasını Azərbaycan da alqışlayıb. Energetika naziri Natiq Əliyev deyib ki, Qərb ölkələri tərəfindən İrana qarşı tətbiq olunan sanksiyaların ləğv olunması enerji sektoruna canlanma gətirəcək: "Bu qərar bizi sevindirir. Hesab edirəm ki, sanksiyaların ləğvi neft hasilatına təsir edəcək. Xüsusən də, bu, OPEC tərəfindən kvotanın artırılması ilə nəticələnəcək".
N. Əliyev bildirib ki, İran qarşı tətbiq olunan sanksiyaların aradan qaldırılması regionda yeni əməkdaşlıqlara yol açacaq.
Türkiyənin energetika və təbii sərvətlər naziri Taner Yıldız isə deyib ki, İranın nüvə proqramı üzrə saziş çox vacibdir, çünki İranın xeyli dərəcədə təbii qaz ehtiyatları var. Onun sözlərinə görə, İranla əldə edilən saziş bu ölkəyə investisiyaların yolunu da açır.
T.Yıldız qeyd edib ki, İranla bir çox investisiya layihələri mövcuddur və indi onlar üçün yol açıqdır.
İran sazişinin doğurduğu digər narahatlıq isə neft bazarlında baş verə biləcək mümkün yeni təlatümlə bağlıdır. İran sanksiyaların ləğvindən sonra neft hasilatını ciddi şəkildə artırmağa və gündəlik 1,2 milyon bareldən 2,3 milyon barelə çatdırmağa hazırlaşır.
"Finacial Times” qəzeti yazır ki, ilin əvvəllərindən başlayaraq köhnə qiymətinin 60 faizini bərpa etmiş neft yenidən ucuzlaşmağa başlayıb. Bu, bazarların İrandan axacaq yeni milyonlarla barrel gözləntisi ilə bağlıdır. Neft qiymətləri artıq may ayından bəri 15 faiz düşmüşdü.
Bununla belə ABŞ təhlilçiləri İran barrellərinin bazara dekabradək axacağını gözləmirlər. Onlar bildirirlər ki, Konqres və Obama arasında İran sazişi uğrunda çəkişmə uzun sürə bilər.
