Baki-xeber.com Henri Kissincerin "Şpigel İnternational" a müsahibəsini təqdim edir.
- Cənab Kissincer, Lenin öləndə siz həyatda idiniz, 29 yaşınız olanda Stalin vəfat etdi, 39 yaşınız olanda Xruşşov Kubanı nüvə silahı ilə doldurdu, 45 yaşınız olanda Brejnev Praqa baharını törətdi. Bu Kreml rəhbərlərindən Putinə ən çox bənzəyəni kimdi?
- Xruşşov
- Niyə belə düşünürsünüz?
- Xruşşov tanınmaq istəyirdi. O, Amerikaya ölkəsinin əhəmiyyətini qəbul etdirmək istəyirdi. Bu bərabərlik konsepsiyası onun üçün çox vacib idi. Putinin vəziyyəti daha kəskindir, o hesab edirdi ki, Avropanın 1989-cu ildən irəliləməsi Rusiyanın strateji fəlakətidir. Bu vəsvəsə yaradır. Mən o düşüncəni bölüşmürəm ki, Putin itirdiyi hər bir ərazini geri qaytarmaq istəyir. Lakin o, Berlinlə Rusiya sərhədi arasında NATO-nun hiss edilməsinə tab gətirə bilmir. Ukrayna onun üçün açar nöqtədir.
- Xruşşov Kuba nüvə böhranını tətiklədi və sonda məğlub oldu. Putin Ukrayna məsələsində oxşar aqibətə məruz qala bilərmi?
- Putin Xruşşovla müqayisədə impulsiv deyil. O, daha hesablanmış siyasət aparır və kinlidir. Məsələnin həlli digər rus liderilə müqayisədə daha tez baş tuta bilər. Çətin ki, Putindən varisinə daha asan keçid baş versin. Ancaq hər şeydən əvvəl Rusiyanın təkamülü rus məsələsidi. Qərb dövlətləri bu təkamüldən və Ukraynadakı hərbi nəticədən asılı olaraq vəziyyəti təhlil etməli olacaqlar.
- "Liderlik: Dünya strategiyasında altı dərs" kitabınızda müharibədən sonra Almaniyanın kansleri Konrad Adenauerə fikirləri fokuslaşdırırsız. Yazırsız ki, Adanauerin siyasəti ölkəsinin müvəqqəti bölünməsinə əsaslanır. Siz Davos iqtisadi forumunda adını çəkdiyim dövlət xadimini yada salaraq Ukraynaya müvəqqəti bölünməyi təklif edirsiniz. Ukraynanın qərbi iqtisadi, demokratik şəkildə inkişaf edib güclü xalqa çevrilir. Bu millət ölkəsinin birləşməsi üçün nə qədər gözləməlidi?
- Mən belə demişəm: Müharibəni bitirmək üçün ən yaxşı bölgü xətti status-kvo ante olacaq. Bu da ölkənin 93 faizi deməkdir. Bunlar olduqca müxtəlif fikirlərdi. Bir status kvo ante xətti obyektivliyi müəyyən edir, təcavüzkarların uğur qazanmasını mümkünsüz edir. Deməli, tərəflər 24 fevraldan əvvəlki atəşkəs xəttinə qayıdırlar. Ölkənin 2.5 faizi hələ Rusiyanı nəzarətindədir. Donbas, Krım yarımadası sonradan danışıqların bir parçası olacaq.
- Bununla Siz əlavə etdiniz ki, münaqişənin 24 fevral təmas xəttindən davam etdirilməsi Ukraynanın azadlığı uğrunda deyil, Rusiyanın özünə qarşı yeni müharibəyə çevriləcək
- Mən deməmişəm ki, ukraynalılar ərazilərindən imtina etməlidirlər. Atəşkəs üçün məntiqi bölünmə xətti status kvo antedir.
- Bir çox ukraynalı fərqli düşünür. Ukrayna deputatı Oleksi Qoncerenko sizə "O hələ XX əsrdə yaşayır və Ukrayna heç bir torpağını güzəştə getməyəcək" dedi…
- Prezident Zelenski isə belə demədi. Bundan qabaqkı "Financial Times"dakı ifadəm bu oldu ki, status kvo böyük qələbədi və onların əraziləri diplomatik yolla azad etməsinə şərait yaradır. Mənim mövqem budur.
- Kitabınızın müqəddiməsində Viniston Çörçilldən sitat gətirmisiz: “Tarixi öyrənin. Tarixdə dövlətçiliklə bağlı bütün yalanlar və sirlər yatır”. Sizcə, Ukrayna böhranının tamamlanması üçün hansı tarixi presedent var?
- Bu çox gözəl sualdı, amma bu suala birbaşa cavab verə bilməyəcəm. Bu müharibə Ukrayna üçün güc balansını göstərən birinci mərhələdədi. Amma başqa mərhələdə onun vətəndaş müharibəsi aspektləri var, klassik tipli Avropa problemi tamamilə qlobal problemlə birləşir. Bu müharibə başa çatandan sonra məsələ Rusiyanın həmişə axtardığı Avropayla tutarlı münasibətdə olub-olmayacağı, yoxsa Avropa ilə sərhəddə forposta çevriləcəyi ilə bağlı olacaq. Bu heç də yaxşı tarixi nümunə deyil.
- Ukraynada müharibə uzandıqca, Sizcə, Çinin Tayvan məsələsini həll etmək arzusu artacaq, ya azalacaq?
- Düşünürəm ki, yox. Putin açıq-aşkar onun üzləşəcəyi müqaviməti qiymətləndirmədi. Çin Tayvana qarşı hərtərəfli qüvvədən istifadə etdi, onlar münaqişənin həlli üçün sülh yolundan imtina etdilər. Mən düşünmürəm ki, onlar hələ həll nöqtəsinə çatıblar.
- Lakin Çin bir gün münaqişənin həllini taparsa, Ukraynadakı cari vəziyyət necə dəyişəcək?
- Ukrayna məsələsinə gəlincə problem ondadır ki, iki nüvə gücü üçüncü dövlətdə savaş aparır, bizdən çoxlu silahlar müharibədə iştirak edir. Lakin qanuni olaraq Tayvana hücum birbaşa Çinlə ABŞ-ı müharibə vəziyyətinə gətirəcək.
- Sizin və prezident Niksonun Çinə tarixi səfərinizdən 50 il vaxt keçir. Bugünkü persektivdən baxdığımızda Tayvan münaqişəsinin təxirə salınmasının əhəmiyyəti nə idi?
- Soyuq Müharibənin və Vyetnam savaşının bitməsi Çinlə yaxşı münasibətlərə başlatmaq üçün yeganə yol idi. Koreya müharibəsindən sonra 25 il ərzində sülh inkişaf edib. Çinin inkişafını gördükcə biz istər-istəməz müzakirə etdik. Tayvana gəldikdə, Maonun müharibədən sonra heç vaxt razılaşmadığı məsələnin nizamlanmasını təxirə saldırmaq məncə nailiyyət idi.
- Tayvanla bağlı sual həll olunmamış qalır, həmçinin də İranın nüvə proqramı. Siz əsasən Tehranla nüvə razılaşmasının əleyhinə olmusuz. Birləşmiş Ştatlar da müqavilədən geri çəkilib…
- Müqaviləylə bağlı narahatlığımın səbəbi odur ki, İranın nüvə gücünə çevrilməsini istisna etmir. İranın nöqteyi-nəzərindən azacıq zəifləmə mövqelərinin güclənməsidi. Ona görə də, təkmilləşdirilməmiş müqaviləyə qayıtmağı rədd edirik. Bu ağrılı məsələ olaraq qalacaq, çünki yüksək texnologiyalar haqqında dediyim şeylər oraya da aiddir. Nəzarətdən kənara çıxmaq təhlükəsindən necə qaçmaq olar?
- Siz Yaxın Şərqdə nüvə yarışmasından qorxursunuz?
- Xeyir. Mən nüvə istifadəsindən qorxuram. İran nüvə dövlətinə çevrilərsə, Türkiyə və Misir də bu silahı əldə etmək istəyində olacaq. Üstəlik, onların İsraillə əlaqələri bölgəni bugünkündən də təhlükəli edəcək.
Hazırladı: Ceyhun MİRZƏLİ
