Bu günlərdə Özbəkistanda keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammiti diqqətləri özünə cəmləyib. Göründüyü kimi bu günkü yarı isti yarı soyuq müharibə ABŞ-la Çin-Rusiya tandemi arasında gedir. Çin nə qədər Rusiyanın ərazilərinə iddia olsa da, ABŞ-a qarşı Moskvayla birgə dayanmaq fikrindən də əl çəkmir. Çinin dövlət mediasına daxil olan “Global Times” V.Putinlə S.Tsinpinin görüşünü ABŞ-ın yaratdığı turbulentlik fonunda şərh edib. Çin lideri rusiyalı həmkarına maraqlara aid olan məsələlərdə bir-birinə güclü dəstək verməyin lazım olduğunu bildirib. Rəsmi Pekinin bu mövqeyini sadə siyasi gediş kimi qiymətləndirmək də olmaz. Pekinlə Moskvanın Qərbin sanksiyaları qarşısında birlikdəliyi zərurətə çevrilməkdədir. S.Tsinpin Rusiyayla praqmatik münasibətlər qurmaqda maraqlı olduğunu bildirib. Rusiyanın fevral təcavüzündən öncə , ABŞ-ın Tayvana silah satışı paketindın sonra hər iki liderin görüşünü təsadüfi hesab etmək olmaz. Analitiklər bu görüşün hər iki ölkənin əlaqələri baxımdan həlledici olduğunu bildirirlər. Təsadüfi deyil ki,bu görüş ərəfəsində “CNN” ,“Bloomberg”kimi Qərb media quruluşları Çinlə Rusiyanın ABŞ-a qarşı ittifaq münasibətləti qura biləcəyini yazırdı. Bu gündə “CNN”-də Çin ordusu bağlı Amerika hesabatı dərc olunub. ABŞ Milli Müdafiə Üniverstetinin hesabatında Çin ordusunun zəif və güclü tərəfləri araşdırılıb. Çin ordusuyla bağlı aparılan təhlil Rusiyayala müqayisə olunub. 73 səhifəlik hesabatda qeyd olunur ki,Çin hərbi qüvvələrinə Rusiyayla müqayisədə daha ciddi yanaşır.Çinin öz əsgərlərinə daha yaxşı təlim keçməsi xüsusən qeyd olunur. Lakin Rusiyanın 7- aylıq çağırışçılara güvənərək savaş apardığı qeyd olunur. Bu günlərdə belə müqayisənin aparılması ABŞ-ın ŞƏT-dən ehtiyatlanması kimi başa düşmək olar. Çin Amerikadan sonra ikinci yüksək hərbi büdcəyə sahib ölkədir.
Açıq görünür ki, dünyadakı geopolitik qarşıdurma pik həddə yaxınlaşmaqdadı. Pekinin davranışları isə səbrli hesab etmək olar. Çinli ekspertlər tez-tez dövlətlərinin Qərblə də iqtisadi ,mədəni hətta təhlükəsizlik məsələlərində geniş əməkdaşlıq edə biləcəklərini bəyan edirlər. “Global Times” həmçinin onu da bildirir ki, Pekinlə Moskvanın münasibətləri Ukrayna, ya da başqa məsələdə ABŞ-a qarşı yönəlməyəcək. Çinli ekspertlər öz ölkələrinin “Bir kəmər bir yol” layihəsinin maliyyə, elm, təhsil,taxıl idxalı kimi məsələrdə münasibətlərin dərinləşməsi kimi qiymətləndirirlər. Bu layihə gerçəkdən də Çinə həyati dərəcədə lazımdı. Çünki böyük istehsa la məşğul olan Pekin çoxsaylı mallarını dünyaya satmağın yolunu bu layihə ilə gerçəkləşdirə bilər. ABŞ,Avropa bu baxımdan narahatdır. Bu günlərdə ABŞ-ın Çinə texnologiya sanksiyası irəli sürmək istəməsini də təsadüfi saymaq olmaz. Çin tərəfi ABŞ-ın Soyuq Müharibə əhval-ruhiyyəsində apardığı siyasəti tənqid edirlər. Bu baxımdan Pekinin Rusiya və Mərkəzi Asiya coğrafiyasıyla əlaqələrinin vacib olduğunu söyləyirlər. Bu da özünün real siyasətdə əks etdirir. Çinin Özbəkistana marağı xüsusən artıb. Çin lideri S. Tsinpinin özbəkistanlı həmkarı ilə görüşündə ticarət əlaqələrinin 8 milyrad dollar çatması qeyd olunub. Bu da rekord rəqəmdi. Rəsmi Pekin həmçinin Özbəkistanda yaşıl enerji ilə işləyən maşınlarında istehsalında maraqlıdı.Buna görə də ilin sonunda Özbəkistanda forum keçiriləcək. Rəsmi Daşkənd yoxsulluğun aradan qaldırılması üçün Çin təcrübəsindən yararlandığını bəyan edib. Görünən budur ki, Çin təkqütblü dünya düzənin formalaşmayacağını görərək özünün planını işə salıb. Pekin üçün sözsüz ki,birinci hədəf Orta Asiya ölkələridi. Gedən proseslər Çinin hansı coğrafiyada hakim olmaq istəməsini açıq nümayiş etdirir.
Ceyhun MİRZƏLİ
