“Universitetin 100 illik həyatında bu illər ərzində çox şey müsbət mənada dəyişib”
1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən əsası qoyulan Bakı Dövlət Universitetinin (BDU) 100 illiyi tamam olub. BDU-nun 100 illik yubileyi münasibətilə ömrünün 60 ildən çoxunu bu ali məktəbə həsr edən BDU-nun İslamşünaslıq Elmi-Tədqiqat Mərkəzinin rəhbəri, fəlsəfə elmləri doktoru, professor, BMT-nin sülh səfiri, “Söz” Akademiyasının üzvü, “Tərəqqi” medallı, məşhur 91-lərdən biri Əsədulla Qurbanovu redaksiyamıza dəvət etdik və onunla BDU-nun 100 illiyi haqqında ətraflı söhbət etdik.
- Əsədulla müəllim, ömrünüzün çox böyük hissəsini Bakı Dövlət Universitetinə həsr etmisiniz. Bu ali məktəbin 60 ildən çoxu Sizin gözünüzün qarşısında keçib. 100 yaşlı BDU Sizin üçün nədir?
- 1956-cı ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinə, indiki Bakı Dövlət Universitetinə qəbul olunmuşam. Bakı Dövlət Universiteti Azərbaycanın dünəni, bu günü və parlaq sabahıdır. Bu ali məktəbin mövcudluğu bizə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ən layiqli töhfələrindən biridir, eyni zamanda da qədirbilən Azərbaycan xalqının simvolu, möhtəşəm abidəsidir. Müstəqil Azərbaycan ona görə qüdrətli dövlətdir ki, onun Bakı Dövlət Universiteti kimi təhsil ocağı, elm, təhsil, mədəniyyət məbədi var. Bakı Dövlət Universiteti şanlı 100 illik fəaliyyəti dövründə respublikamızın ilk ali təhsil ocağı kimi ölkə həyatının bütün sahələrinə öz müsbət təsirini göstərib.
BDU-nun əsasında Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası yaradılıb, bir çox ali məktəbin özülü bu ali məktəbdə qoyulub, sonra onlar buradan ayrılıb müstəqil ali məktəblər kimi fəaliyyət göstəriblər.
- BDU-nun 100 illik yubileyindən danışırıqsa, mütləq xatirələrə də üz tutmalıyıq. Yubiley dövründə kimləri xatırlayırsınız?
- Mən böyük məmnuniyyətlə müəllimlərimi, rektorlarımı xatırlayıram. BDU-da tələbə olarkən mənə dərs deyən akademiklərdən Həmid Araslı, Cəfər Cəfərov, Feyzulla Qasımzadə, Əlövsət Abdullayev, Mircəlal Paşayev, Əli Sultanlı, Abbas Zamanov, Məmmədcəfər Cəfərov yadıma düşür, onların adlarını bu gün də iftixarla çəkirəm. Onların hər biri bir məktəb olub. Bu gün BDU-da onların ənənələri qorunub saxlanır. Burada milli şüur, milli təfəkkür, milli mənlik şüuruna malik olan bir məktəb yaranıb.
BDU-ya rəhbərlik etmiş, Azərbaycan və dünya elmi üçün böyük töhfələr bəxş etmiş akademik Yusif Məmmədəliyevi, akademik Şəfayət Mehdiyevi, akademik Faiq Bağırzadəni, akademik Mirabbas Qasımovu, akademik Cəmil Quliyevi xatırlayıram.
Akademik Cəmil Quliyev 1 il BDU-da rektor oldu və rektor olduğu müddətdə 1 qəpik də olsa maaş almadı, o qədər təmiz, o qədər dürüst adam idi ki. Mən burada 14 rektor görmüşəm.
- Bu rektorlar arasında ən ədalətli rektor hansı idi?
- BDU-nun tarixində ən ədalətli rektor Yusif Məmmədəliyev olub. Mən Beynəlxalq Yusif Məmmədəliyev mükafatı da almışam.
- Yusif Məmmədəliyev Sizin idealınız olub deyəsən...
- Bəli, o hər zaman mənim idealım olub. Nə üçün? Mən ali məktəbə qəbul olunanda rus dilindən imladan 2 almışdım. Çünki bizə kəndimizdə rus dili keçməmişdilər. Qəbul komissiyasının sədri çox narahat oldu və məni Yusif Məmmədəliyevin yanına aparıb vəziyyəti ona izah etdi. Yusif müəllim qəbul komissiyasının sədrinə dedi ki, düzdür, qəbul imtahanları qurtarıb, amma sən rus dili müəllimlərini bir yerə topla və onun başının üstündə durub imlanı ona yazdırın. Allah rəhmət eləsin. Onun etdiyini heç kəs etməzdi, amma o, bu böyük yaxşılığı mənə etdi. Mən o imlanı yazdım və yüksək qiymət aldım, Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinə qəbul olundum. Bir-iki il oxuduqdan sonra məni BDU-nun Şərq fakültəsinə keçirdilər, 1961-ci ildə Şərq fakültəsini bitirdim. Məni ali məktəbdə saxladılar, aspiranturanı oxudum. Bu gün də həmin ali məktəbdə fəaliyyət göstərirəm.
- Hər müəlliminizin özü bir məktəb idi... Tələbəlikdən yadınızda qalan xatirələr çoxdurmu?
- Ən böyük xatirələrim müəllimlərimlə bağlıdır. Sizə Mir Cəlal müəllimlə bağlı bir epizod danışım. Mircəlal müəllim həm məndən qəbul imtahanı götürmüşdü, həm də ikinci kursda müəllimim idi. Səməd Vurğunun “Zamanın bayraqdarı” poeması təzə çıxmışdı. Mənim də biletimə bu poema düşüb. Mir Cəlal müəllim soruşdu ki, poemanı oxumusan? Dedim ki, bəli, oxumuşam. Dedi poema haqqında nə deyə bilərsən? Cavab verdim ki, poema 8 fəsildən, 800 misradan ibarətdir, birinci fəsil “İnsan ucalır” adlanır. “Yadında qalan misralar varmı” - deyə soruşdu. Dedim bəli.
Çılpaq çiynimizdə dağ boyda yüklər Süründük can verən ətalət kimi. Alın tərimizi içdi böyüklər, Gümüş qədəhlərdə bir şərbət kimi, Süründük can verən ətalət kimi.
Poemadan nümunə dedikdən sonra soruşdu: əsərin qəhrəmanı kimdir? “Kommunist Partiyasıdır” - deyə cavab verdim.
- BDU-nun İslamşünaslıq Elmi-Tədqiqat Mərkəzinin rəhbəri vəzifəsində çalışırsınız. Bu mərkəz haqqında da danışardınız. Mərkəz necə yarandı?
- İslamşünaslıq Elmi-Tədqiqat Mərkəzi Heydər Əliyev tərəfindən açılıb. Çünki 1998-ci ildə Bakıda “İslam sivilizasiyası Qafqazda” adlı bir beynəlxalq simpozium keçirildi. İslamşünaslıqla bağlı məsələ məni çox cəlb etdi. Azərbaycanda ilk elmlər doktoru professoram ki, bu barədə çox dəyərli tövsiyələr yazıb Heydər Əliyevin yanına getmişəm. Heydər Əliyevlə 17 dəfə görüşüm olub. Heydər Əliyev məni qəbul etdi və tövsiyələrimlə tanış oldu. Dedi ki, mən bilirdim ki, siz belə edəcəksiniz. Köməkçisinə dedi ki, Misir Mərdanovu mənimlə birləşdir. Misir Mərdanov da onda təhsil naziri idi. Dedi ki, Misir müəllim, professor Əsədulla Qurbanov mənim yanımdadır, çox gözəl tövsiyə xarakterli məktubla gəlib, dərkənarla ona əməl elə. Təxminən o səpkili məktubu Akademiyanın keçmiş prezidenti Fərəməz Maqsudova da yazdı. Beləliklə, Bakı Dövlət Universitetində elmi şuranın qərarı ilə İslamşünaslıq Elmi-Tədqiqat Mərkəzi yaradıldı, Heydər Əliyevin tövsiyəsi ilə həmin mərkəzin rəhbəri oldum. 1961-ci ildən bu ali məktəbdə müəllim kimi işləyirəm, mərkəz rəhbəri kimi isə 1998-ci ildən fəaliyyət göstərirəm.
- Heydər Əliyev bu mərkəzin fəaliyyətinə xüsusi önəm verirdi.
- Bəli. Heydər Əliyev bu mərkəzin geniş fəaliyyət göstərməsinə ciddi dəstək verirdi. Deyim ki, sonrakı dönəmlərdə mərkəz bağlanmaq təhlükəsi ilə üzləşmişdi. Abel Məhərrəmov rektor olduğu dövrdə mərkəzi bağlamaq istəyirdi. Ona etiraz edib bildirdim ki, bu mərkəz ulu öndərin xeyir-duası ilə yaradılıb, onu bağlamaq olmaz. Heydər Əliyev 1998-ci ildə keçirilən “İslam sivilizasiyası Qafqazda” elmi simpoziumunda çox qiymətli fikirlər bildirmişdi. O fikirləri xatırlamaq istəyirəm. “Azərbaycanda islamşünaslıq sahəsində 20-ci əsr, demək olar ki, tamam itirilib. Bu işləri görmək üçün Azərbaycanda islamşünaslıq elmini inkişaf etdirmək lazımdır. Azərbaycanın Elmlər Akademiyası, Bakı Dövlət Universiteti, elmi-tədqiqat institutları bu sahədə xüsusi təşkilatlar, orqanlar, elmi mərkəzlər yaratmalıdırlar. Belə təşəbbüslər olsa, mən onları dəstəkləyəcəm və bunlar üçün hər cür şərait yaradacağam, buna arxayın olun”. Bundan sonra mən sözügedən təklifləri yazıb yanına getdim və bu mərkəz də açıldı. Bu mərkəzin yaradılmasında bizim məqsədimiz ulu Məhəmməd Peyğəmbərin saf islamını və əsasını təşkil edən müqəddəs Quranı elmilik, obyektivlik, məntiqlilik, dünyəvilik baxımından tədqiq, tədris etməkdən ibarətdir. Bu mərkəzlə bağlı bir neçə əsərim çap olunub, burada 12 əməkdaş çalışır.
- BDU-nun həyatında nə dəyişib, nə yeniliklər baş verib?
- Əvvəla BDU Azərbaycanda elmin, təhsilin, mədəniyyətin məbədgahıdır. Bu ali məktəb ötən 100 il ərzində elə kadrlar yetişdirib ki, onlar dünyaşöhrətli alimlərdir. Universitetin 100 illik həyatında bu illər ərzində çox şey müsbət mənada dəyişib. Bu gün respublika alimlərinin böyük bir qisminin çalışdığı BDU-da 300-dən artıq elmlər doktoru, professor, 100-dən çox, o cümlədən, AMEA-nın 11 həqiqi üzvü, 11 müxbir üzvü, çoxsaylı elmlər namizədi-fəlsəfə doktoru, dosent 20 mindən artıq tələbənin təlim-tərbiyəsi ilə məşğul olur. Bunlardan təcrübəli 100 nəfəri dövlətin ali mükafatlarına layiq görülüb. 30 nəfərə yaxın əməkdar elm xadimi, 10 nəfərdən çoxu Prezident təqaüdçüsü, xeyli sayda olanı Milli Məclisin üzvüdür. Hazırda BDU-da iki institut: Tətbiqi Riyaziyyat və Fizika Problemləri İnstitutu, 16 fakültə, 100-dən çox kafedra, laboratoriya, mərkəz, muzey, kollec, şöbə və s. fəaliyyət göstərir.
Bu gün işıqlı və geniş auditoriyalarda müasir informasiya-kommunikasiya texnologiyalarından sərbəst istifadə edən, dünyaşöhrətli alimlərin yüksək səviyyəli mühazirələrini dinləyən, yeni avadanlıqlarla təchiz olunmuş laboratoriyalarda elmin və texnikanın nailiyyətlərinə yiyələnən tələbələr təhsil alırlar.
Biz istəyirik ki, BDU bundan sonra da Cümhuriyyətin adına layiq ali məktəb kimi fəaliyyətini davam etdirsin.
- BDU-nun dünyaşöhrətli məzunlarından danışdınız. Kimləri xatırlaya bilərsiniz?
- BDU-nun ən görkəmli məzunu dahi Heydər Əliyevdir. Heydər Əliyevlə tanışlığımızla bağlı bir epizod danışım. 1957-ci il idi, ikinci kursda oxuyurdum. Universitetin “Lenin tərbiyəsi uğrunda” adlı çoxtirajlı qəzeti nəşr edilirdi. Redaktor mənə dedi ki, Tarix fakültəsində ən yaxşı oxuyan tələbələrdən müsahibə götür. O vaxt qayda belə idi ki, gərək rektor bunu biləydi. Yusif Məmmədəliyev dedi ki, mən etiraz etmirəm, çox sağ olun, amma gedin dekandan da soruşun, görün yaxşı oxuyan tələbələr kimlərdir. Tarix fakültəsinə getdim. Dekan Qəzənfər Mehdiyev idi, o, yerində yox idi. Onu Səidə İmanzadə əvəz edirdi. Allah hamısına rəhmət eləsin. Səidə xanım həm məndən qəbul imtahanı götürmüşdü, həm də mənə dərs deyirdi. Dedi ki, siz universitetin o biri korpusunun birinci mərtəbəsindəki 106-cı otağa (indiki İqtisad Universitetinin birinci mərtəbəsi - Ə.Q.) gedin, Tarix fakültəsinin beşinci kurs tələbələri orada oxuyur, indi onlara akademik Aslan Aslanovun estetika dərsidir. Get, Aslan müəllim kimi məsləhət görsə, müsahibəni ondan alın. Mən ora getdim. Aslan müəllim məni görüb soruşdu ki, ay Əsədulla, nə əcəb səndən, bura gəlmisən? O mənə dərs deyirdi. Mən vəziyyəti ona danışdım. Tənəffüs idi. O mənə Heydər Əliyevi göstərib dedi ki, ən yaxşı oxuyan tələbəmiz Heydər Əliyevdir, müsahibəni ondan götür. Heydər Əliyevlə auditoriyaya qayıtdıq, o, mülki paltarda idi. Mən Heydər Əliyevə sual verdim ki, siz fəlsəfi fənlərdən hansını daha çox sevirsiniz? Dedi ki, estetikanı. “Nə üçün məhz estetikanı” - deyə soruşduqda cavab verdi ki, Aslan müəllim gözəllik haqqında elm olan estetikanın elə incə mətləblərini bizə öyrədir ki, mən Aslan müəllimi də, o elmi də sevirəm. Uzun söhbət etdik onunla. Yazı qəzetdə çap olundu.
- Deyirsiniz Heydər Əliyevlə 17 dəfə görüşmüsünüz. O, ondan götürdüyünüz müsahibəni xatırlayırdımı?
- Bəli, xatırlayırdı. Onun çox gözəl yaddaşı vardı, heç bir hadisə yadından çıxmırdı.
Ardı var...
İradə SARIYEVA
