Ölkəmizdə hər il minlərlə tələbə ali məktəbləri bitirərək iş axtarışına çıxır. Ali təhsilli gənclərin sayının ilbəil artmasına baxmayaraq, gənc mütəxəssislərin bilik və bacarıqlarının səviyyəsi əmək bazarının və işəgötürənlərin tələblərinə yetərincə cavab vermir. Bu səbəbdən son illər əmək bazarında ciddi dəyişikliklər baş verib.
Bir vaxtlar məşhur olan, hər kəsin oxumağa can atdığı peşələrə bu gün artıq tələbat azalıb. Valideynlər, Sovet dövründə olduğu kimi, indi də övladlarının ya hüquq, ya da tibb fakültəsində oxumasına çalışsalar da, əmək bazarında belə ixtisaslara tələbatın olmaması vəziyyəti gərginləşdirib. Bu gün əmək bazarında tələblə təklif üst-üstə düşmür. Bu da müvafiq peşə sahiblərinin sayının azalması ilə yanaşı, həmin təklifin əcnəbi işçi qüvvəsi ilə əvəz olunmasına gətirib çıxarır.
Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan inkişaf etməkdə olan ölkədir və burada həyatın müxtəlif sahələrində yeni ixtisaslar üzrə kadrlara tələb var. Kadr hazırlığı zamanı mövcud tələblə yanaşı, perspektivdə yeni tələblər də nəzərə alınmalıdır. Əks halda, kadr çatışmazlığı yaranır ki, bu da həmin sahələrdə olan geriliyin aradan qaldırılmasını çətinləşdirir.
Ekspertlərin fikrincə, təhsil müəssisələrində əmək bazarında ehtiyac duyulmayan ixtisasların yerinə tələbat olan sahələr tədris olunmalıdır.
Kamran Əsədov: “Elektrik mühəndisi, cihazqayırma kimi ixtisasa qəbul edilənlərə əmək bazarında ehtiyac yoxdur, bunlar ölü ixtisaslar sayılır”
Təhsil sahəsi üzrə ekspert Kamran Əsədov bildirdi ki, Azərbaycanda ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrində qəbul aparılan ixtisasların bir çoxu əmək bazarında ehtiyac duyulmayan ixtisaslardır: “Bu gün mövcud olan ixtisasların çoxu 20-30 ildən sonra mövcud olmayacaq. Təəssüflər olsun ki, hələ də müəyyən ixtisaslar üzrə kadrlar hazırlanır, amma həmin kadrlar sonradan iş tapa bilmir. Məsələn, elektrik mühəndisi, cihazqayırma kimi ixtisasa qəbul edilənlərə əmək bazarında ehtiyac yoxdur, bunlar ölü ixtisaslar sayılır. Azərbaycanda ekologiya mühəndisi ixtisası var, amma bu ixtisas üzrə iş yoxdur. Belə olan təqdirdə bu istiqamətlər üzrə kadrların hazırlanmasına nə ehtiyac var?
“Business insider” jurnalı var. Burada istehsalatda və xidmət sektorunda daha çox ehtiyac duyulan kadrlarla bağlı məlumatlar əksini tapır. Bizdə kənd təsərrüfatı üzrə kadrlar hazırlanır, amma kənd təsərrüfatı üzrə menecer hazırlanmır. Bu, gələcəyin ixtisaslarından biridir. Kənd təsərrüfatı üzrə yeni ixtisasların açılması, bu istiqamətlərdə kadrların hazırlanması vacibdir. Kənd təsərrüfatı Azərbaycanda inkişaf edən sahədir və gələcəkdə yetərli kadrlar olmadıqda inkişafı dəstəkləmək, onun davamlılığını təmin etmək mümkün olmayacaq”.
K.Əsədovun sözlərinə görə, gələcəkdə ölkəmizdə daha çox tələbat yaranacaq ixtisaslar informasiya texnologiyaları ilə bağlı olacaq: “İnformasiya texnologiyasının inkişafı proqramçılara tələbi artırır və gələcəkdə daha çox artıracaq. İnformasiya texnologiyaları və informasiya təhlükəsizliyi ayrı bir işdir, proqramçılar ayrı bir peşədir. Onun işi proqram yazmaqdır, hansı ki, proqramlar olmadan elektron qurğuların işləməsi mümkün deyil.
Gələcəkdə kompyuter, informasiya texnologiyaları üzrə ixtisas çeşidlərinin sayı artırılmalıdır. Bizdə kompyuter elmləri üzrə kadrlar hazırlayırıq, amma kompyuter sistemlərinin tətbiq edilməsi, təkmilləşdirilməsi üçün kadrlar yoxdur. İnformasiyanın emalı, istehsalı ilə məşğul olacaq kadrlar hazırlanmır.
Bununla yanaşı, kompyuter oyunlarının hazırlanması və dizaynı ixtisası ölkəmizdə yoxdur. Halbuki, bu ixtisaslar bazarı sürətlə böyüyən seqmentlərdəndir. İnformasiya rəhbərliyi, daxili təhlükəsizlik, virtual təhlükəsizlik ixtisasları yoxdur. Nanotexnologiya üzrə kadrların hazırlanması da vacibdir”.
Ekspert onu da vurğuladı ki, başqa sahələr üzrə də ixtisasların çeşidinin artırılmasının vacib olduğu qənaətindədir: “Bizdə satış təlimçiləri yoxdur. Menecerlər var, ancaq onların hansı istiqamət üzrə menecer olduğu bilinmir. Azərbaycanda sürücülük məktəbləri var, amma yük maşınının, xüsusi təyinatlı avtomobillərin sürücüsü ixtisası yoxdur. Bu ixtisaslara gələcəkdə tələb bir qədər də artacaq. Azərbaycanda tikinti mühəndisi var, lakin tikinti müfəttişi ixtisası yoxdur.
Hüquqşünas ixtisası var, amma vəkillik ixtisası yoxdur. Bu ixtisas lazımdır. Bütün hüquqşünaslar vəkil olmur. Onun konseptual istiqamətləri var – ailə, cinayət, mülki və s. istiqamətlər üzrə vəkil işləri var. İxtisas seçimlərini artırmaq lazımdır”.
K.Əsədov onu da vurğuladı ki, kadr hazırlayan zaman, ilk növbədə, həmin kadrlara əmək bazarında ehtiyac olub-olmadığını bilmək lazımdır: “Bundan sonra həmin ixtisaslar üzrə kadrlar hazırlanmalıdır. Təhsilin məqsədi həyat üçün kadr hazırlamaqdır. Lazımsız ixtisaslar üzrə pul xərcləyib kadr hazırlamağa ehtiyac yoxdur”.
Aytəkin Kamranqızı: “Tələbələrin əksəriyyəti hüquqşünas, müəllim, həkim kimi məzun olur. Bu sahələrə tələbat olmadığı üçün, bir sıra peşələr üzrə kadr çatışmazlığı yaranır”
Sosioloq Aytəkin Kamranqızı bazarda bu sahədə monitorinqlərin aparılmadığ səbəbindən əmək bazarının tələblərinə uyğun kadr hazırlanmadığından şikayətləndi: “Əmək bazarında çox ciddi problemlər var. Tələbələrin əksəriyyəti hüquqşünas, müəllim, həkim kimi məzun olur. Bu sahələrə tələbat olmadığı üçün, bir sıra peşələr üzrə kadr çatışmazlığı yaranır, gənclər arasında işsizlik artmış olur. Ölkə üçün əhəmiyyət kəsb edən kənd təsərrüfatı, yüksək texnologiyalar və s. kimi ixtisaslara maraq çox zəifdir. Ölkəmizdə tələb olunan peşələrə xaricdən işçi qüvvəsi gətirməyə məcbur oluruq. Nəticədə ali təhsilli məzunlarımız işsiz qalır”.
Problemin həlli yollarından danışan mütəxəssis bildirdi ki, ali təhsilin formalaşmasında və ixtisasların təyin olunmasında ölkənin sosial-iqtisadi inkişafının meylləri, o cümlədən, sahibkarlıq subyektlərinin tələbləri nəzərə alınmalıdır: “Bu gün sahibkarlar hansı kadra, ixtisasa ehtiyac duyursa və ya hansı peşələr vacibdirsə, onlar öyrənilməlidir. Ali təhsil müəssisələri ilə iş adamları arasında qarşılıqlı əlaqə olmalı, təcrübə mübadiləsi aparılmalıdır. Əmək bazarında tələbə uyğun olaraq təklif verilməli və ixtisaslı kadr yetişdirilməlidir.
İş elanları saytlarında apardığımız kiçik araşdırma nəticəsində məlum olur ki, özəl şirkətlər və təşkilatların hazırda daha çox İKT sahəsində bacarığı olan gənclərə, satış təmsilçilərinə, texniklərə ehtiyacı var. İkinci ən çox axtarılan peşə sahibləri isə xidmət sahəsində çalışanlardır. Bu sahədə ofisiantdan tutmuş, aşpaza, mühafizəçiyə, sürücüyə qədər müxtəlif peşə sahiblərinə tələbat böyükdür”.
Günel CƏLİLOVA
