Xalid Kərimli: "Çıxış yolu, islahatlara gedərək, sərbəstləşməyə və liberallaşmaya imkan yaratmaqdır"
Azərbaycan Maliyyə Nazirliyi 2025-ci il üzrə yenilənmiş makroiqtisadi proqnozları açıqlayıb. Proqnozlara görə, bu il üzrə Ümumi Daxili Məhsulun (ÜDM) 3 faiz artacağı gözlənilir. Amma ilin əvvəlində bildirilmişdi ki, ÜDM-də 3.7 faiz artım proqnozlaşdırılır.
Məlumatda qeyd edilir ki, kənd təsərrüfatı və nəqliyyat sektoru üzrə gözlənilən nisbətən aşağı artım templəri ümumilikdə qeyri-neft-qaz sektorunun proqnozlarına öz təsirini göstərib: "Belə ki, 2025-ci ildə qeyri-neft-qaz sektoru üzrə ÜDM-in real artım tempinə dair proqnoz 4.9 faizdən 4.6 faizə endirilib".
Sənəddə inflyasiya gözləntisinin isə artdığı qeyd edilir. 2025-ci ildə orta illik inflyasiya üzrə ilkin proqnoz 4.6 faiz səviyyəsində nəzərdə tutulsa da, cari ilin avqustunda təqdim edilmiş proqnoza əsasən, inflyasiya 5.4 faiz səviyyəsində gözlənilir.
Proqnozun mənfiyə doğru dəyişməsinin səbəbi nədir?
Baki-xeber.com-un müxbiri ilə bu barədə söhbətləşən iqtisadçı Xalid Kərimli bildirib ki, Azərbaycan Maliyyə Nazirliyinin 2025-ci il üzrə yenilənmiş makroiqtisadi proqnozlarına əsasən, əvvəlki proqnozlarla müqayisədə bəzi göstəricilərdə mənfiyə doğru müşahidə edilən bu dəyişikliklərin əsas səbəbləri iqtisadi və struktur amillərlə izah olunur: "Proqnozun mənfiyə doğru dəyişməsinin əsas səbəblərindən biri kənd təsərrüfatı və nəqliyyat sektorlarında zəif artımdir.
Məlumatda da qeyd edildiyi kimi, kənd təsərrüfatı və nəqliyyat sektoru üzrə artım tempinin aşağı olması qeyri-neft-qaz sektorunun ümumi göstəricilərinə mənfi təsir göstərib.
Bu sahələr adətən qeyri-neft iqtisadiyyatının mühüm tərkib hissələridir. Onlardakı zəiflik qeyri-neft ÜDM proqnozunun 4.9%-dən 4.6%-ə endirilməsinə səbəb olub.
Digər səbəb inflyasiya gözləntilərinin artmasıdır. Ölkə iqtisadiyyatında infliyasiya daha çox dolların zəifləməsi fonunda idxal məhsullarınin qiymətinin artması ilə xaricdən "idxal edilib". Əsasən bu səbəbdən inflyasiya göstəricisi 4.6%-dən 5.4%-ə yüksəldilib.
Əslində Mərkəsi Bank və İqtisadiyyat Nazirliyi ilin əvvəlində daha real proqnozlar vermişdi - uyğun olaraq 5,3 və 5.5%.
Digər təsiredici səbəb isə ödənişli xidmətlərin qiymətlərinin daha yüksək sürətlə bahalaşması (ilin əvvəlində qaz və işığın qiymətlərinin qalxması səbəbindən) və dolların digər valyutalara qarşı dəyərdən düşməsi oldu. Dolların 12-13% ucuzlaşması manatın real effektiv məsənnəsini aşağı saldı. Yəni manatın ucuzlaşması ilə inflyasiya daha da sürətləndi.
Mərkəzi Bank da komnikasiyalarında qeyd edirdi ki, builki inflyasiyanın 60-70%-i idxalla bağlıdır. Son bir ildə idxal edilən ərzaq qiymətləri 25% bahalaşıb.
Artan inflyasiya əhalinin alıcılıq qabiliyyətinə mənfi təsir göstərir, daxili tələbatı zəiflədir və real iqtisadi artım tempini azaldır.
İnflyasiyanın yüksəlməsi həm də istehsal xərclərinin artmasına və biznes mühitinin qeyri-sabitləşməsinə səbəb olur.
Makroiqtisadi göstəricilərin zəifləməsinin səbəblərindən biri də qlobal və regional iqtisadi qeyri-müəyyənliklərdir.
Hərçənd bu, sənəddə birbaşa qeyd olunmayıb, amma qlobal iqtisadi proseslər (məsələn, enerji qiymətlərində dalğalanma, ticarət partnyorlarında iqtisadi yavaşlama, geosiyasi risqlər) Azərbaycan iqtisadiyyatına dolayı təsir göstərir.
İxracat bazarlarında tələbin zəifləməsi və xarici investisiyaların azalması da artım tempini azaldan amillərdəndir.
Eyni zamanda, qeyd etdiyimiz kimi, əvvəlki proqnozların daha optimist olması da əsas şərtlərdəndir. İlin əvvəlində Maliyyə Nazirliyinin verdiyi proqnozlar daha optimist idi. İlin ortalarında və sonrakı dövrlərdə isə real göstəricilərə uyğun olaraq proqnozlar realist və ehtiyatlı şəkildə yenilənib.
Proqnozların aşağı yönlü yenilənməsi iqtisadi risqlərin artması və bəzi sektorların gözlənildiyi qədər sürətli inkişaf etməməsi ilə bağlıdır. Bu dəyişikliklər hökumətin iqtisadi siyasətində də korrektələr tələb edə bilər. Məsələn, daha sərt fiskal siyasət, antiinflyasiya tədbirləri və ya qeyri-neft sektorunun dəstəklənməsi istiqamətində atılan addımlar da göstəricilərə təsir edir.
İqtisadi artım tempinin aşağı düşməsinə gəldikdə, təəssüf ki, bu göstərici qonşu dövlətlərdə yüksək artım templəri nümayiş etdirməsi fonunda baş verir. Səbəb isə iqtisadiyyatda islahatdan çox danışılması fonunda real islahatların təxirə salınmasıdır. Ölkədə daha çox məhdudlaşdırmalara gedilir, nəinki sərbəstləşməyə və liberallaşmaya.
Sərhədlərin hələ də bağlı qalması iqtisadi artımın zəifləməsinin əsas səbəblərindən biridir.
Yükdaşımaların azalması hələ də dəhlizlərdə bizim uğur qazana bilmədiyimizin əsas göstəricisidir. Lakin bu yalnız Azərbaycanla bağlı məsələ deyil, həm də qonşu dövlətlərdə gedən siyasi proseslərdən asılıdır.
Kənd təsərrüfatının bitkiçlik bölməsi yerində sayır, heyvandarlıq isə kiçilməkdədir. Aqrar məhsulların ixracı hələ də Rusiya bazarından asılıdır.
Real islahatlara getməsək, geriləmələr davam edəcək. Çünki Azərbaycanda iqtisadi artımın əsas faktoru indiyə qədər dövlət büdcəsindən xərcləmələr idi. Neft gəlirləri azaldığına görə, dövlət büdcəsindən xərcləmələr əvvəlki templə davam edə bilmir.
Hökumət iqtisadi siyasətini bu cur davam etdirə bilər, amma o halda geriləmə də davam edəcək. Çıxış yolu, islahatlara gedərək, sərbəstləşməyə və liberallaşmaya imkan yaratmaqdır".
Akif NƏSİRLİ
