Cari il ərzində dünya neft bazarında baş verənlər bu məhsulun qiymətinin spekulyativ proseslərə kifayət qədər həssas olduğunu bir daha nümayiş etdirdi. Qeyd olunan fonda neftin qiymətini büdcədə yüksək həddə götürənlər, o cümlədən ərəb ölkələri, Venesuela, İran və digərləri "qara qızıl"ın qiymət dəyişməsindən ciddi əziyyət çəkdi. Azərbaycan kimi ehtiyatlı siyasət yürüdənlər üçün isə hansısa ciddi problem qeydə alınmadı.
Xatırladaq ki, cari il üçün ölkəmizdə büdcədə neftin qiyməti 60 dollardan götürülüb. İlin ötən dövrü ərzində isə Azərbaycan neftinin satış qiyməti orta hesabla 65 dollardan yuxarı olub. Bu mənada, neft qiymətləri ilə bağlı proseslər ölkəmizə hansısa ciddi təsir göstərməyib. Bazarda baş verənləri nəzərə alan hökumət gələn il üçün neftlə bağlı daha ehtiyatlı siyasət yürütməyə qərar verib. Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, bu ilin qalan dövrü ərzində də neft qiymətlərinin Azərbaycanın müəyyən etdiyi 60 dollarlıq həddən yuxarı olması proqnozlaşdırılır. Bunun ümdə səbəbləri İran, Venesuela, Liviya, İraq kimi hasilatçı ölkələrin bazara getdikcə daha az neft çıxarmasıdır. Eləcə də ən böyük hasilatçılardan olan Səudiyyə Ərəbistanının husilərlə dərinləşən problemi də prosesə getdikcə ciddi təsir edir.
Xatırladaq ki, sentyabrın 14-də Səudiyyə Ərəbistanının Əbqaik və Xurays bölgələrində "Saudi Aramco" dövlət şirkətinə məxsus neft emalı zavodlarına hücuma görə məsuliyyəti Yəməndəki qiyamçı husilərin "Ənsar Allah" hərəkatı öz üzərinə götürüb. Hücum 10 pilotsuz təyyarə ilə həyata keçirilib. Hücumdan sonra hər iki zavodda güclü yanğın başlayıb. Neft emalı zavodlarındakı partlayış nəticəsində nəql edilən xam neftin həcmi 5,7 milyon barrel azalıb və bu da şirkətin hasilatının 50 faizinə bərabərdir. Məhz bu olyadan sonra neftin qiyməti 19 faizə qədər bahalaşdı. Azərbaycan neftinin qiyməti hətta 70 dollara çatdı. Husilər isə analoji hücumun davam etməsini istisna etmir. Bundan başqa, Səudiyyə Ərəbistanından sonra husilər bu dəfə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərini təhdid ediblər. Belə ki, husilər, Yəməndə Ərəb koalisiyasının hücumları davam edəcəyi təqdirdə, BƏƏ-ni vuracaqlarını bəyan ediblər. Bu halda neft qiymətlərinin fantastik həddə bahalaşması gözlənir. Bu isə neft bazarının belə hadisələrə kifayət qədər həssas olduğunu göstərir. Bunu Azərbaycanın energetika naziri Pərviz Şahbazov da təsdiq edir: “Son zamanlar beynəlxalq neft bazarında neftin qiyməti çox həssas olub. Gördüyünüz kimi, dünya miqyasında baş verən çox müxtəlif hadisələr, bir çox hallarda isə neft sənayesinə aidiyyəti olmayan məsələlər neftin qiymətinə bu və ya digər şəkildə təsir göstərməkdədir. Bu cür hadisələr nəticəsində neftin qiymətinin qalxması və qısa müddət ərzində enməsi, yaxud qiymətin qısa müddətdə enib yenidən qalxması baş verir”. Nazir qeyd edib ki, araşdırmalara görə, Səudiyyə Ərəbistanında baş verən hadisələr nəticəsində gündəlik hasilatın 5,7 milyon barrel azalması neft sənayesinin tarixində ən böyük azalmadır.
Beləliklə, bu qəbildən olan hadisələr neft qiyməti ilə bağlı artıq ehtyiatlı siyasət yürüdülməsini tələb edir. Bu mənada, ölkəmizdə gələn il üçün neft qiymətlərinin 55 dollardan götürülməsi təbii sayıla bilər. Maliyyə Nazirliyinin Azərbaycanın 2020-ci ilin dövlət və icmal büdcələrinin ilkin göstəricilərinə dair açıqlamasında bu xüsusda bildirilir: "2020-ci il üçün icmal və dövlət büdcəsinin gəlirləri hesablanarkən neftin bir barrelinin qiyməti 55 ABŞ dollarına bərabər götürülüb. Bütövlükdə, orta müddətli dövr üçün də icmal və dövlət büdcəsinin layihələri hazırlanarkən həmin qiymətin əsas götürülməsi planlaşdırılır". Bir daha qeyd edək ki, 2019-cu il üçün icmal və dövlət büdcəsinin gəlirləri hesablanarkən neftin bir barrelinin qiyməti 60 dollar götürülüb. Beləliklə, büdcə üçün qiymət 5 dollar aşağı salınıb. İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov bu xüsusda qeyd edir: "Gələn ilin dövlət büdcəsində neftin 1 barrelinin qiyməti 55 dollar nəzərdə tutulub. Bu, 2019-cu illə müqayisədə hər barreldə 5 dollar az olsa da, neft bazarındakı volatilliyi nəzərə alsaq, qiymətin daha aşağı götürülməsi məqsədəuyğun idi. Hətta Səudiyyə Ərəbistanındakı neft quyularına hücumdan sonra neftin qiymətində müşahidə edilən 20%-lik artım da bazarda nikbinlik yaratmır. Belə qiymət artımları texniki səbəblərlə bağlıdır və bazardakı kəskin volatilliyi azaltmır".
Gələn ilin büdcəsində neftin qiymətinin 55 dollar götürülməsi ilə bağlı iqtisadçı-ekspert Rəşad Həsənov isə bildirir ki, bu, proqnozlar əsasında qəbul edilmiş qərardır: "Son 3 ildə Azərbaycan hökuməti neftin qiyməti ilə bağlı nisbətən volatillik və daha ehtiyatlı mövqe ortaya qoymağa çalışır. Xüsusilə son 3 ayda qlobal enerji bazarlarında qiymətlər sabit deyil, kəskin artıb. ABŞ-la Çin arasında ticarət savaşı, ABŞ-da neft hasilatının sürətlə artaraq rekordları tez-tez təzələməsi, gələn il neftə tələbin azalması ehtimalı və digər faktorlar nəzərə alınıb. Son nəticədə hökumət büdcə planlaması zamanı bu məqamları nəzərə alıb". O bildirib ki, bu sadəcə, fiskal hesablamadır və əsas məsələ Dövlət Neft Fondundan transfert məsələsidir: "2020-ci ildə dövlət büdcəsinin gəlirləri 24 milyard 484 milyon manat, xərcləri isə 25 milyard 617,7 milyon manat məbləğində nəzərdə tutulub. 2020-ci ildə Dövlət Neft Fondundan büdcəyə 11 milyard 767,5 milyon manat vəsaitin transfert edilməsi nəzərdə tutulub. Ümumiyyətlə, bu sektorun büdcədə payının 57 faiz olması gözlənir. İndiki şərtlər daxilində büdcədə neftin qiymətinin 55 dollardan götürülməsi fiskal hesablamaların nisbətən daha adekvat aparılmasına şərait yaradır. Düşünürəm ki, büdcədə neftin qiymətinin 55 dollardan götürülməsi məqbuldur. 2020-ci il üçün isə daha ehtiyatlı olmağa ehtiyac var".
Ümumiyyətlə isə, ekspertlər hesab edir ki, əslində, gələn il üçün neftin qiymətinin yenə 60 dollardan aşağı düşməsi gözlənilmir. Çünki İran ətrafında vəziyyət gərginləşir, Venesuela, İraq, Liviyadakı problemlər həllini tapmır. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Səudiyyə Ərəbistanı ətrafında baş verənlər də qiymətlərin yüksək olacağını göstərir. Buna rəğmən, Azərbaycan yenə ehtiyatlı siyasət yürüdür və belə vəziyyətdə neft gəlirlərinin, ən azından, proqnozlar səviyyəsində olacağı mütləqdir.
Tahir TAĞIYEV
