Diplomatiya müstəvisində real vəziyyətin təhlili işğalçı Ermənistanın getdikcə daha böyük fərqlə Azərbaycana uduzduğunu aydın surətdə nümayiş etdirir. Elə bunun nəticəsidir ki, dünya miqyasında Ermənistanın təcavüzkar siyasətini pisləyənlərin sayı artır, ənənəvi mütəffiqləri belə İrəvandan üz döndərir. Dünya dövlətləri və təşkilatları Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ən qısa zaman kəsiyində həllini tapmasının vaciblyini daha çox dilə gətirirlər.
Bununla yanaşı, diqqət çəkən məqamlardan biri də budur ki, diplomatiya sahəsində böyük zərbələr alan Ermənistanı ən çox qorxudan məqamlardan biri də Azərbaycanın hərbi gücüdür. Düşmən ölkə yaxşı bilir ki, hərb sahəsində balans yenə böyük nisbətlə Azərbaycanın lehinədir. Xüsusən də Bakının son illərdə aldığı böyük miqdarda hərbi texnika yeni Qarabağ savaşının nəticələrini qısa müddətdə müəyyən etmək iqtidarındadır. Digər tərəfdən, Ermənistanın Rusiyanın himayəsindən məhrum olması da ermənilərin durumunu ağırlaşdıran başqa bir önəmli faktordur. Erməni mediası açıq yazır ki, belə vəziyyətdə Qarabağ savaşının yenilənməsi İrəvan üçün əsl fəlakət olardı. “İravnuk” qəzeti isə diqqəti bu fonda ona yönəldir ki, Nikol Paşinyan baş nazir postunu tutduqdan sonra etdiyi kadr dəyişiklikləri də orduda vəziyyətin müsəbətə doğru dəyişməsinə gətirib çıxarmayıb. Əksinə, orduda döyüş və qeyri-döyüş şəraitində itkilər davam edir. Buna sübut kimi, sentyabrın yeni başalmasına rəğmən, təkcə bu ayda orduda olan itkilər göstərilir. Belə ki, bu ayın əvvəlində işğal olunmuş Dağlıq Qarabağ bölgəsində qanunsuz yerləşən “N” saylı hərbi hissədə erməni hərbi qulluqçunun cəsədi tapılıb. Cəsədi tapılan hərbi qulluqçu 1996-cı il təvəllüdlü Vanik Gevorkyandır. İlkin ehtimallara görə, o, intihar edib. Hazırda intiharın səbəbləri araşdırılır. Yenə bu ay Dağlıq Qarabağ bölgəsində ölümlə nəticələnən yol qəzası baş verib. Qəza zamanı Qarabağdakı qanunsuz hərbi hissələrdən birinin müqaviləli hərbi qulluqçusu, 28 yaşlı Vazgen Qagikoviç Xaçatryan ölüb. Bunlar hələ açıqlanan rəsmi itkilərdir. Erməni mediası yazır ki, yenə itkilərin gizlədilməsi istiqamətində cəhdlər olunur. Bundan əlavə, son vəziyyət orduda qanunsuzluqların geniş vüsət almaqda olduğunu təsdiqləyir. Buna sübut kimi göstərmək olar ki, son bir ayda Ermənistan ordusunda 187 hərbçiyə qarşı hüquq pozuntusu qeydə alınıb.
İşğalçı ölkənin təhlükəsizlik xidmətinin yaydığı məlumatda qeyd olunur ki, “N” saylı hərbi hissənin komandiri, onun müavini, əşya xidməti rəisi və əşya xidmətinin anbar rəisi quldurluq, qəddarlıq və xidmətə qarşı səhlənkarlıq nümayiş etdirməklə gənc əsgərlərə ciddi ziyan vurublar. Bundan başqa, ittihama əsasən, həmin hərbi hissənin rəisinin arxa cəbhə və kommunal istismar üzrə müavini tərəfindən alayın şəxsi heyəti keyfiyyətsiz əşyalarla təmin edilib. Bu faktla da bağlı Cinayət Məcəlləsinə uyğun olaraq müvafiq ittiham irəli sürülüb. Ermənistan ordusunda daha bir qalmaqal isə keyfiyyətsiz geyimlərlə bağlıdır. Bu ölkənin Müdafiə Nazirliyinin hərbi polisi və hərbçilərin sosial müdafiəsi idarəsi ən böyük hərbi hissələrdən birində əsgərlər üçün nəzərdə tutulan 10 min keyfiyyətsiz alt paltar aşkarlayıb. Faktla bağlı cinayət işi açılıb. Ermənistan mətbuatı bunun ilk hal olmadığını qeyd edir.
İşğalçı ölkədə əsgərlər arasında ölüm faktlarının da sayı artıb. Təkcə avqustda hərbi hissələrdə 11 belə hadisə olub. Sonuncu insident zamanı “N” saylı hərbi hissədə baş leytenant Karen Ovanisyan intihar edib. Partlayış, qəza və döyülmə nəticəsində isə 17 düşmən hərbçisi yaralanıb. Bununla yanaşı, korrupsiya ilə əlaqədar iki, fərariliklə əlaqədar üç, oğurluq halları ilə bağlı 13 fakt aşkarlanıb. Bütün bu hallar cəmiyyətdə narazılıqları artırır.
Hərbi hissələrdə baş verən ölüm faktları düzgün araşdırılmır. Bu fonda məlum olub ki, səkkiz il əvvəl qətlə yetirilən əsgər Artur Qazaryanın ölüm işi yenidən araşdırılacaq. Hərbçinin anası İrina Qazaryan bildirir ki, Nikol Paşinyanla görüşdə oğlunun ölüm faktının yenidən araşdırılacağına verilən vəd icra olunmaqdadır. Ancaq o, istintaq sistemi eynilə qaldığına görə cinayət işinin tam araşdırılacağına və günahkarların aşkarlanacağına hər hansı ümid bəsləmədiyini qeyd edib. O, müstəntiqlərlə görüşərkən işin araşdırılması ilə məşğul olanların vaxtilə cinayət işinin gizlədilməsi üçün çalışan eyni şəxslərdən ibarət olduğunu deyib. Buna görə də işin ədalətli araşdırılması məqsədilə vəsatət verəcəyini bildirib. Onu da qeyd edək ki, son illərdə Ermənistan ordusu cəbhə xəttində, döyüş şəraitində hər il orta hesabla 60-80 arası hərbi qulluqçusunu itirir. Bundan əlavə, hər il 100-dən çox əsgər digər hadisələrdən – avtoqəza, silahla ehtiyatsız davranış, xəstəliklər, intihar və sairdən dünyasını dəyişir. Ölümlərin sırasında hərbi qulluqçuların sağlamlığına biganə yanaşılması da az rol oynamır. Əsgərlərin antisanitariya şəraitdə xidmət aparmaları, kazarmaların bərbad vəziyyətdə olması səbəbindən xeyli sayda hərbi qulluqçu ciddi sağlamlıq problemləri yaşayır.
Daha bir problem hərbçilərin ərzaq təminatı ilə bağıldır. Bildirilir ki, Nikol Paşinyan Ermənistan ordusunda xidmət edən əsgərlərə evdən yemək və paltar göndərilməsini qadağan edəndən sonra Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin rəhbərliyi və hərbi komandanlıqlar orduda müqavilə əsasında xidmət edən hərbi qulluqçulara verilən ərzağı kəsməyə başlayıb. Adının çəkilməsini istəməyən vəzifəli şəxs bildirib ki, artıq müəyyən müddətdir, müqavilə əsasında muzdla işləyən hərbi qulluqçular hərbi hissələrin hesabına yemək yeyə bilmir və nəticədə aclıqdan əziyyət çəkməmək üçün özlərilə qida gətirməkdən başqa çıxış yolları qalmır. Mənbə onu da deyib ki, hərbi hissə komandanlıqları döyüş yox, sadəcə texniki xidmət keçən müqaviləli hərbi qulluqçulara ümumiyyətlə yemək verilməməsilə bağlı “yuxarıdan” əmr alıblar. Bu mənada “Sputnik Ermənistan” agentliyi qeyd edir ki, orduda vəziyyət olduqca gülməli və maraqlı hal alıb. Belə ki, baş nazir əsgərlərin evdən göndərilən müxtəlif məhsullarla təchiz edilməsinə qadağa qoyur, əvəzində isə müqaviləli hərbçilərə verilən təminatlar azaldılır, yaxud yalnız öz hesablarına ərzaq almaları tapşırılır. Agentlik yazır ki, Ermənistan ordusundakı müqaviləli hərbçilərə hökumət ayda cəmi 110 min dram və ya 200 ABŞ dolları pul verir: “Aylıq ərzaq təminatlarını ödəmək üçün hərbçilər azı 20 min dram pul xərcləməlidirlər. Bu zaman sual yaranır: bəs ailələrini necə dolandırsınlar?”. Agentliyin mənbəsinin məlumatına görə, başlıca problemlərdən biri də hərbçilərin özlərilə gətirdikləri ərzağı saxlamaq üçün hərbi hissələrdə müvafiq şəraitin olmamasıdır. İsti havalarda isə bu problem daha da aktuallaşır. Həmçinin, hərbçilərin hər dəfə özlərilə yemək daşıması çətinlik yaradır. Məsələni araşdıran agentlik Ermənistan Müdafiə Nazirliyinə müraciət edib. Nazirlik bütün ittihamları rədd edərək bildirib ki, qida təminatları üçün müqaviləli hərbi qulluqçulara aldıqları maaşlardan əlavə 10 min dram (20 ABŞ dolları) pul verirlər. Hərbi qulluqçular isə indiyədək həmin pulu ”görmədiklərini” deyirlər. Qeyd olunur ki, hərbi qulluqçulara qarşı bu cür davranış qarşıda daha ciddi problemlərə gətirib çıxara bilər. Gənclərin ölkəni tərk etməsi səbəbindən onsuz da orduda xidmət etməyə əsgər tapmayan rəsmi İrəvan bu gedişlə muzdla tutduğu hərbi qulluqçuları da itirə bilər. Əslində, bu məsələ indidən özünü qabarıq formada büruzə verir.
Qeyd edək ki, bu günlərdə Ermənistanın müdafiə naziri David Tonoyan bildirmişdi ki, Ermənistanın polis birlikləri ölkə sərhədlərində döyüş növbəsi və sərhəd-nəzarət işinə cəlb olunacaqlar. O qeyd edib ki, indi onların döyüş vəzifələrinin həyata keçirilməsi işinə cəlb edilməsinə ehtiyac yaranıb. Polis və daxili qüvvələrin Azərbaycanla sərhəd boyunca dislokasiya edilməsi Ermənistan silahlı qüvvələrində şəxsi heyətin komplektləşdirilməsində ciddi problemin olduğunu, şəxsi heyətin çatışmazlığını göstərir. Düşmən ordusunda silahla bağlı problemlər də böyüyür. Əvvəla, Ermənistanın istənilən həcmdə silah almağa pulu yoxdur. Bu vaxta qədər Rusiyadan kredit hesabına alınan silahlar isə köhnədir. Bunu ermənilər özləri də dəfələrlə etiraf ediblər. Hələ bu məsələ meydana çıxanda Ermənistanın “Vətəndaşları Məlumatlandırma” İctimai birliyinin koordinatoru Daniel İoanisyan bəyan edirdi ki, Rusiya, Azərbaycandan fərqli olaraq, Ermənistana yalnız köhnə, istismara o qədər də yararlı olmayan silahlar satır: ”Rusiya ilə imzalanan sənəddə silahların nə növü, nə də qiymətləri göstərilib. Bunu 200 milyon dollarlıq kredit müqaviləsində aydın görmək olar. Digər tərəfdən, bu köhnə silahlar regionda güc balansını dəyişməyə qadir deyil”. Kreditlə alınan silahların Rusiya anbarlarının qalıqları olduğunu vurğulayan Daniel İoanisyan Azərbyacanla Ermənistanın hərbi gücünün müqayisə olunmayacağını qeyd edir:”Ermənistana satılan silahların içərisində ən müasiri “Solnsepek” (“Buratino” sisteminin 1987-ci il istehsalının 2001-ci ildə yeni modifikasiyası) ağır odsaçan sistemi və “Smerç” (1987-ci il istehsalı olan, 2004 cü ildə modifikasiya olunmuş) yaylım atəşli reaktiv sistem divizionudur. Bu silahlar köhnə T- 72 tanklarının bazası əsasında hazırlanıb. Azərbaycana satılan “Solnsepek”lər isə tamamilə təzədir və ən müasir T-90 tanklarının bazasında yığılıb. Azərbaycan ordusunun malik olduğu silahlar yüksək dağ şəraitində böyük effektivliyə malikdir. Bundan əlavə, Ermənistana satılan hava hücumundan müdafiə silahlarının içərisində ən müasiri 2000-ci illərin istehsalı olan “ İqla –S” raket sitemi və passiv radar stanisyası “ Avtobaza-M”dir. Qalan növ silahlar isə daha köhnədirlər”. Beləliklə, aşağı səviyyəli silahlanma, orduda baş verən ölümlər, intihara məcbur etmə və digər hadisələr bir daha sübut edir ki, Ermənistan ordusu nəinki Azərbaycan Silahlı Qüvvələri ilə döyüş aparmaq, hətta öz ölkəsini qorumaq üçün kifayət qədər gücə sahib deyil. Məhz bu səbəbdən yeni Qarabağ savaşında düşmən ağır məğlubiyyətə düçar olacağını yaxşı bilir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
