Bu gün Cənubi Qafqazda əsas söz sahibi qismində çıxış edən Azərbaycanla hətta dünyanın ən böyük güc mərkəzlərinin münasibətlərini dərinləşdirməkdə maraqlı olmaları özünü qabarıq formada büruzə verməkdədir. Bunu şərtləndirən başlıca səbəblərdən biri budur ki, Azərbaycanla effektiv əməkdaşlıq qurulmadan hansısa güc mərkəzinin regionda öz maraqlarını reallaşdırması, burada lazımi nüfuz sahibi olması mümkün deyil.
Qeyd olunan fonda təsadüfi deyil ki, istər Qərb ölkələri, istərsə də onlarla rəqabətdə olan Rusiya Azərbaycanla münasibətlərini dərinləşdirməyə can atır. Bakı isə hər iki tərəflə balanslı siyasət yürütməkdə, onlarla münasibətlərini genişləndirməkdə davam edir.
Hadisələrin bu rakursda inkişafından isə ən çox narahat olan tərəflərdən biri də işğalçı Ermənistandır. Hazırda bu ölkənin nə Rusiya, nə də Qərblə münasibətləri normal səviyyədədir. Əvvəllər Ermənistan Rusiyanın himayəsi altında mövcudluğunu davam etdirirdisə, indi Nikol Paşinyan iqtidarının həyata keçirdiyi siyasət üzündən bu himayədən məhrum olmaqdadır. Əvəzində Rusiya ilə Azərbaycanın münasibətləri strateji müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlir. Ermənistanın “armenianreport“ saytı bununla bağlı yazır ki, artıq yaranmış vəziyyətdə Rusiya İrəvana əvvəlki diqqət və qayğını göstərmir: “Prinsipcə çoxdan aydın idi ki, Rusiya Ermənistanın müttəfiqi və dostu sayıla bilməz. Regionun geopolitik vəziyyəti sürətlə dəyişir. Dünənə qədər inanılmaz görünən məsələlər bu gün gözümüzün önündəcə çökür. Dünənki dostlar və müttəfiqlər birdən-birə yadlaşırlar. Belə bir inanılmaz və çılğın vəziyyətdə sabah nə olacağı bəlli deyil. Aydın olan odur ki, Moskva erməni tərəfinin maraqları ilə hesablaşmadığını göstərmək qərarına gəlib”.
Portal bununla bağlı daha sonra xatırladır ki, bir müddət əvvəl “Bakı-Moskva - geosiyasi ox. Azərbaycan Rusiyanın Cənubi Qafqazda yeganə müttəfiqidir" konfransı Rusiyanın regionda əsas mütəffiqinin Azərbaycan olduğunu üzə çıxarır: ”Əgər Azərbaycan açıq şəkildə Cənubi Qafqazda Rusiyanın yeganə müttəfiqi adlandırılırsa, deməli, Bakı və Moskva müəyyən razılığa gəlib. Bu adlandırma regiondakı geosiyasi vəziyyəti kardinal şəkildə dəyişməklə Moskva və Bakının rəsmi mövqeyini ifadə edir. Təbii ki, belə vəziyyət Qarabağ münaqişəsi baxımından da Ermənistan üçün müsbət heç nə vəd etmir”. Bununla yanaşı, narahatlıq predmeti kimi başqa bir məqama da xüsusi diqqət çəkilir. Söhbət Azərbaycanın Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) hərbi blokuna mümkün üzvlüyündən gedir. Xatırladaq ki, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı yanında müşahidəçi və tərəfdaş statuslarında təmsilçilik yaradılması istiqamətində iş gedir. Məlumata əsasən, bu günlərdə Moskvada Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına üzv ölkələrin müvafiq dövlət strukturlarının nümayəndələrinin iştirakı ilə bu hərbi blok yanında müşahidəçi statusunda təmsilçilik və KTMT-nin tərəfdaşı statusunun hüquqi rəsmiləşdirilməsinə dair sənədlər paketinin razılaşdırılması üçün məsləhətləşmələr keçirilib. KTMT-nin katibliyində keçirilən məsləhətləşmələrin yekunu olaraq müzakirə olunan sənədlərin razılaşdırılmış hesab olunması qərara alınıb. Yaxın vaxtlarda sənədlərin layihələri KTMT-nin xarici işlər nazirləri Şurasının, müdafiə nazirləri Şurasının, milli təhlükəsizlik şuraları katiblərinin iclasına, nəhayət KTMT-nin ali orqanının - Kollektiv Təhlükəsizlik Şurasının iclasına çıxarılması gözlənir.
Onu da xatırladaq ki, bu günlərdə Azərbaycanın KTMT-də müşahidəçi statusunda, yaxud tamhüquqlu üzv kimi təmsilçiliyi məsələsi aktuallaşıb. Milli Məclisin hüquqi məsələlər komitəsinin sədri, Rusiya-Azərbaycan parlamentlərarası əməkdaşlıq qrupunun rəhbəri Əli Hüseynli bəyan edib ki, yeni geosiyasi şərtlərdə Azərbaycanın KTMT-də iştirakı məsələsinə baxıla bilər. Ermənistan Xarici İşlər Nazirlyinin mətbuat katibi səlahiyyətlərini icra edən Anna Naqdalyan isə bildirir ki, Azərbaycan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına üzv olmaq istədiyini bəyan etsə, Ermənistan təşkilatdakı veto hüququndan istifadə edərək bunun qarşısını alacaq.
Naqdalyan xatırladıb ki, həm KTMT, həm də Avrasiya İqtisadi İttifaqında qərarlar konsensus əsasında bütün üzv dövlətlər tərəfindən yekdilliklə qəbul olunur: “Ermənistan tərəfi bu məsələ ilə bağlı öz fikrini bildirib. Düşünmürəm ki, bəyan edilən mövqeyimizin ikinci şərhə ehtiyacı var”. Onu da qeyd edib ki, Azərbaycanın KTMT-yə daxil olmasının mümkünlüyü barədə müzakirələr, hələ ki, yalnız analitik dairələrdə aparılır: “Bu məsələ təşkilatın gündəliyinə çıxarılsa, Ermənistan veto hüququndan istifadə edəcək”.
Amma Ermənistanın nüfuzlu “Qraparak” qəzeti İrəvanın bu məsələnin qarşısını almaqda aciz olduğunu bəyan edir. “Qraparak” bir daha bu yaxınlarda KTMT-də təşkilatın sıralarının genişlənməsi və yeni üzvlərin qəbulu məsələsinin müzakirə olunduğunu yazıb. Hətta konkret olaraq, digər ölkələrin müşahidəçi statusu ilə bağlı sənədlər paketi və təkliflər təqdim edilib. Bu mənada, qəzetin yazdığına görə, yaxın zamanlarda Azərbaycanın KTMT-yə daxil olması məsələsi ilə bağlı ciddi müzakirələr keçiriləcək. Lakin bu, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi nöqteyi-nəzərindən olduqca təklükəlidir və İrəvan üçün yaxşı heç nə vəd etmir.
Qeyd olunur ki, KTMT-nin baş katibi Yuri Xaçaturovun ətrafında baş verən proseslər də bir növ Azərbaycana “yaşıl işıq” yandırıb. Qəzetin yazdığına görə, baş nazir Nikol Paşinyan hökumətinin hərəkətləri səbəbindən İrəvanın təşkilatda Xaçaturov kimi adamını itirməsi heç də Ermənistanın xeyrinə deyil. Çünki, ən azı, Xaçaturov bu prosesi gecikdirə bilərdi: “KTMT-nin baş katibi Yuri Xaçaturov bu məsələdə müəyyən rol oynayaraq prosesin qarşısını ala bilərdi. Lakin bir tərəfdən Xaçaturovun KTMT-dəki mövqeyi Ermənistanda ona qarşı açılan cinayət işini zəiflətsə də, digər tərəfdən onun bu məsələdə xüsusi səylər göstərmək niyyəti yoxdur. Odur ki, KTMT-yə daxil olması üçün Azərbaycana "yaşıl işıq" yandırılıb”. Qeyd edilir ki, KTMT-nin Dağlıq Qarabağda mümkün müharibəyə qarışmaq səlahiyyəti olmasa da, indiyədək İrəvan təşkilata üzvlüyündən təhdid vasitəsi kimi istifadə edirdi və ən azı Qarabağ müharibəsi böyüyərək Ermənistan ərazisinə keçərsə, İrəvan təşkilatın nizamnaməsinə uyğun olaraq KTMT-nin hərbi dəstəyinə arxalanırdı. Lakin Azərbaycan təşkilata üzv olduqdan sonra İrəvan bütün təhdid rıçaqlarını itirmiş olacaq. Çünki KTMT iki üzv dövlətin müharibəsinə qarışaraq tərəflərdən kiminsə yanında yer almayacaq. Bu isə regionda hərbi balansı öz xeyrinə dəyişən Azərbaycana daha bir üstünlük verəcək.
O da xatırlanır ki, Azərbaycanın Rusiya ilə texniki sahədə əməkdaşlığı çox güclüdür. Həmçinin orada Azərbaycanın haqlı mövqeyini dəstəkləyən Qazaxıstan və Belarus kimi müttəfiqləri var. Bu baxımdan Azərbaycanın həmin təşkilat daxilində bu ölkələrlə əlaqlərini, xüsusən təhlükəsizliyin təminatı sahəsində, daha da dərinləşdirməsi Bakı üçün müsbət məqamdır. Azərbaycan bütün dövlətlərlə əlaqələr qurarkən konkret olaraq bəyan edir ki, həm ikitərəfli, həm də KTMT kimi çoxtərfli müqavilə təşkilatlarında əsas məqsədi öz milli maraqlarını qorumaqdır. Bu vəziyyətdə Ermənistanda hesab edilir ki, Bakı istəsə KTMT-yə üzv olacaq və bununla Qarabağ münaqişəsinin həllini öz istəkləri çərçivəsində tezləşdirəcək. Rusiya razılıq verəcəyi təqdirdə isə Ermənistanın Azərbaycanın KTMT-yə üzvlüyünü əngəllməsi sadəcə utopiya sayılır. Rusiyalı politoloq, Müasir İdeologiyanın İnkişafı üzrə Milli İnstitutun direktor müavini İqor Şatrov da qeyd olunan xüsusda maraqlı açıqlamalar verib: “KTMT istənilən perspektivli beynəlxalq təşkilatın getdiyi yolla gedir. Əvvəla bu, bir neçə dövlətin ittifaqıdır. Təşkilat özünün effektivliyini göstərdikcə, digər ölkələr də onun işinə qoşulmaq arzularını ifadə edir. Hər ölkənin öz maraqları var. Bu, müxtəlif inteqrasiya səviyyələrini nəzərdə tutur. Beləliklə, müşahidəçilərin və tərəfdaşların statusu meydana çıxır. KTMT inkişafın elə bir mərhələsinə daxil olub ki, onun fəaliyyəti digər ölkələr üçün cazibədar olub. KTMT artıq çoxdan sərhəd mübahisələrinin həlli ilə məşğul olan təşkilatdan ciddi müdafiə ittifaqına çevrilib.
Azərbaycanın KTMT-nin yaranmasında rolu olub. Azərbaycan 1993-cü ilin sentyabrında Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsini beş il müddətinə imzalayıb. Lakin beş ildən sonra Azərbaycan bu müqaviləni uzatmayıb. Hazırda Azərbaycanla Rusiya arasında iqtisadi, hərbi-texniki sahədə əməkdaşlıq yüksək səviyyədədir. Bizim cənub qonşularımızla sərhəddə təhlükəsizlik elə Rusiyanın cənubunda təhlükəsizlik deməkdir. Moskva Azərbaycanın KTMT və Avrasiya İqtisadi İttifaqı kimi təşkilatlara daxil olması məsələsinə əsla müdaxilə etməyəcək. Azərbaycan KTMT-yə daxil olmaq istəsə, onun atacağı ilk addım müşahidəçi üzv statusu almaqdır”. Ekspert xatırladır ki, NATO-dan fərqli olaraq, KTMT-nin nizamnaməsində ərazi münaqişəsi olan ölkənin təşkilata üzv olmasına hər hansı qadağanın qoyulması barədə heç bir maddə yoxdur: “NATO-da da hər şey birmənalı deyil. Misal üçün, Türkiyə ilə Yunanıstan arasındakı əlaqələrdə. Baxmayaraq ki, onların arasında Kipr məsələsində anlaşma yoxdur, Türkiyə Respublikası dünya ictimaiyyətinin tanımadığı Şimali Kipri tanıyıb, bu həmin ölkələrin NATO üzvü olmasına maneçilik törətmir. KTMT-yə gəlincə, Azərbaycanın bura qoşulmasına mane olan məhdudiyyətlər yoxdur. Azərbaycanın KTMT-yə üzv olması ilə Qarabağ məsələsinin həllində yeni dinamika müşahidə edilə bilər. Hələlik isə Azərbaycanın KTMT-də müşahidəçi statusu almasının mümkünlüyü istisna deyil”. Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, Ermənistan Azərbaycanın KTMT-yə gedən yolunu bağlamaq iqtidarında deyil.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
