Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiya Azərbaycan üçün kifayət qədər mühüm və tarixi əhəmiyyət kəsb edən sənəd olaraq qəbul edilməkdədir.
Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan Xarici işlər nazirinin müavini Xələf Xələfov da vurğulayır ki, dənizin hüquqi statusunun müəyyən olunması məsələsi Azərbaycan üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir: “Qeyd olunmalıdır ki, Xəzərin hüquqi statusuna dair Konvensiyanın ilk konseptual layihəsi məhz Azərbaycan tərəfindən hazırlanıb və tərəflərə təqdim edilib. Bu amil danışıqlar predmetinin müəyyən edilməsində müstəsna rol oynayıb. Bundan əlavə, hazırda Konvensiyada öz əksini tapmış Xəzər dənizinin akvatoriyasında sahilyanı dövlətlər üçün müəyyən edilən 15 millik ərazi suları və 10 millik balıqçılıq zonası üzrə razılıq, eləcə də dənizdə tərəflərin əməkdaşlığının əsasını təşkil edən fundamental prinsiplər üzrə razılaşma 2010-cu il noyabrın 18-də Bakıda keçirilmiş Xəzəryanı dövlətlərin üçüncü Zirvə toplantısında əldə olunub. Həmçinin Konvensiyanın ərsəyə gətirilməsi Azərbaycanın ikitərəfli və çoxtərəfli əsasda digər Xəzəryanı ölkələrlə birlikdə Xəzər hövzəsində qarşılıqlı etimada, dostluğa, xoş niyyətə və əməkdaşlığa əsaslanan münasibətlər qurmağa müvəffəq olmasının nəticəsi kimi də qiymətləndirilə bilər“. Bu sənəd ölkəmizin maraqlarına tam cavab verməklə, onun dənizdə həyata keçirdiyi karbohidrogen hasilatı ilə bağlı layihələrinin, eləcə də digər növ təsərrüfat-iqtisadi fəaliyyətlərinin davamlılığını və təhlükəsizliyini təmin edir.
Burada ən əsas məqamlardan biri də budur ki, Konvensiya sahilyanı dövlətlərin dənizin dibi ilə kabel və boru kəmərləri çəkmək hüququnu tanıyır. Bu zaman belə boru kəmərlərinin keçəcəyi yollar yalnız onun keçəcəyi sektorun məxsus olduğu sahilyanı dövlətlə razılaşdırılır. Eyni zamanda, belə layihələr sahilyanı dövlətlərin tərəf olduğu ekologiya sahəsində beynəlxalq sənədlərə uyğun olmalıdır. Hesab edilir ki, Konvensiyanın bununla bağlı müddəaları Xəzər dənizi regionunda Azərbaycanın da iştirak etdiyi mövcud layihələrin inkişafı və genişləndirilməsində böyük rol oynayacaq və ölkəmiz üçün yeni perspektivlər yaradacaq. Ən əsası isə, bununla Azərbaycan üçün vacib hesab olunan “Transxəzər“ boru kəmərinin çəkilməsi də tamamilə gözlənilən hal sayılır. Bunu ABŞ-dan olan ekspert Brus Panyer də təsdiq edir. Ekspert xatırladır ki, Xəzər dənizinin hüquqi statusunu təsbit edən bu yeni beynəlxalq Konvensiya layihəsi ümumilikdə 24 maddədən ibarətdir. Bu sənəd ərazi suları, dəniz sərhədləri, naviqasiya qaydaları, balıq ovu hüquqları, ekologiya məsələləri və ən mühümü, dənizin sərvətlərindən istifadənin tənzimlənməsini nəzərdə tutur. Ekspertə görə, razılaşmanın önəmli məqamlarından biri də budur ki, Xəzərin dibilə kəmərlərin çəkilməsinə bundan sonra, əvvəllər olduğu kimi, bütün beş dövlət yox, yalnız kəmərin keçdiyi sektora sahib olan dövlətlər qərar verəcək: “Buna qədər Rusiya və İran ekoloji məsələləri əsas gətirib buna qarşı çıxırdılar. İndi, məsələn, imkan yaranır ki, Türkmənistan qazı Azərbaycana, ordan da Qərb bazarlarına çıxarılsın. İndiki şərtlər altında imzalanacaq razılaşmadan Azərbaycan ancaq udur. Məncə, Azərbaycan bu razılaşmadan ancaq fayda götürəcək. Çünki hər kəs istəyir ki, neftini-qazını Xəzər vasitəsilə bazara çıxartsın, Azərbaycan isə Qərbə qapıdır- Xəzərin şərqindən qərbinə doğru resursları çatdırmaq üçün. Bu razılaşmadan Azərbaycan çox böyük faydalar əldə edəcək”.
Beynəlxalq Böhran Qrupu isə bildirir ki, Azərbaycan üçün qısamüddətli dönəmdə Türkmənistan qazını Avropa bazarına çıxartmaq sərfəli kimi görünməsə də, uzun müddət üçün faydalı ola bilər. Belə ki, gələcəkdə Azərbaycana Avropaya ixrac etmək üçün əlavə qaz lazım ola bilər. Beynəlxalq Böhran Qrupu onu da vurğulayır ki, orta xətt üzrə bölünmə Azərbaycana sərf edir, amma hələ ki, həll olunmamış məsələlər var: “Türkmənistan tərəfi də Xəzərin orta xətt üzrə bölünməsini dəstəkləyir, amma onlar Abşeron yarımadasını və Çilov adasını nəzərə almadan orta xəttin müəyyən olunmasını istəyirlər. Orta xəttin hardan keçməsi, orta xəttin metodikası hazır olandan sonra bu mübahisə də aradan qalxmış olacaq”. Amma ən əsası, yeni sənədlə yaxın tezlikdə Qrup “Transxəzər“ boru kəmərinin çəkilməsinə start verilməsini proqnozlaşdırır. Belə vəziyyət, öz növbəsində, Azərbaycanın Qərb üçün tranzit əhəmiyytini daha da artırır.
Xəzərin hüquqi statusunun müəyyən edilməsi Azərbaycanın İranla da enerji sferasında əlaqələrini dərinləşdirəcək. İran parlamentinin nümayəndəsi Himayət Mirzadə də bildirir ki, ölkəsinin Azərbaycanla əməkdaşlığını inkişaf etdirmək üçün heç bir maneə yoxdur. O, Xəzərin hüquqi statusu və iki ölkənin dənizdəki əməkdaşlığına toxunaraq qeyd edib ki, Xəzərin hüquqi statusuna dair Konvensiyanın imzalanması Azərbaycan və İran arasında əməkdaşlığın artırılmasına zəmin yaradacaq.
Tahir TAĞIYEV
