Çar Rusiyasının və iri dövlətlərin dəstəyi ilə Azərbaycan torpaqlarına köçürüldükdən sonra “iştaha dişi” itilənən ermənilər bizim tarixi torpaqlara qarşı iddialar irəli sürməyə başladılar. Ermənilər Azərbaycan torpaqlarını mənimsəmək, saxtakarlıqla, təcavüzlə onu ələ keçirmək üçün müxtəlif vasitələrə əl atıblar. Havadarlarının köməkliyi ilə Dağlıq Qarabağı və ətraf rayonları işğal edən Ermənistan silahlı qüvvələri burada olmazın vəhşiliklər törədiblər.
Məlum olduğu kimi, Ermənistanın Azərbaycana qarşı həyata keçirdiyi təcavüz aktı dünyada analoqu olmayan faciələrə səbəb olub. Ekspertlər bildirirlər ki, bu münaqişə ən faciəli və mürəkkəb münaqişələrdən biri kimi tarixə düşüb. Politoloqlar qeyd edirlər ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi bütün regionda qeyri-sabit vəziyyətin yaranması ilə nəticələnib. Məlum olduğu kimi, bu problem nəticəsində minlərlə insan həyatını itirib, əlil olub, müxtəlif faciələr yaşayıb, bir milyondan çox insan qaçqın və məcburi köçkünə çevrilib. Azərbaycan ərazisinin 20%-i işğal edilib. Ekspertlər qeyd edirlər ki, işğal edilmiş ərazilərdə infrastrukturun dağıdılması Azərbaycana milyardlarla dollarlıq maddi zərər vurub.
Ermənistanın Azərbaycana təcavüzü nəticəsində ölkəmizə dəyən maddi ziyan tam olaraq hesablanmasa da, əlimizdə müəyyən rəqəmlər mövcuddur.
İlkin hesablamalara görə, Azərbaycan ərazilərinin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı nəticəsində dəymiş maddi ziyan 818 milyard 880 milyon ABŞ dolları təşkil edir. Mətbuatın yazdığına görə, bu rəqəm Azərbaycan Hərbi Prokurorluğunun Xüsusi istintaq şöbəsinin rəisi Emil Tağıyev tərəfindən səsləndirilib. Onun sözlərinə görə, bu günə qədər sülh və insanlıq əleyhinə, eləcə də müharibə cinayətləri törətmiş şəxslərdən Xocalı soyqırımı üzrə 39, Qaradağlı soyqırımı üzrə 12, Bağanıs-Ayrım soyqırımı üzrə 12, Meşəli soyqırımı üzrə 9, Kərkicahan soyqırımı üzrə 47, işgəncə faktları üzrə 35, terrorçuluq faktı üzrə 3 nəfər, ümumi cinayətlər kateqoriyasına aid banditizm, qəsdən adamöldürmə və digər cinayətlər törətmiş 133 nəfər, ümumilikdə isə 296 şəxsin Azərbaycan Cinayət Məcəlləsinin 103 (soyqırımı), 107 (deportasiya), 113 (işgəncə), 115 (müharibə qanunlarını və adətlərini pozma) və 116-cı (silahlı münaqişə zamanı beynəlxalq humanitar normaları pozma) maddələrində nəzərdə tutulan cinayətləri sübuta yetirildiyindən, onlar barəsində təqsirləndirilən şəxs qismində cəlb edilmələrinə dair qərarlar qəbul edilib.
E.Tağıyev bildirib ki, həmin şəxslər barəsində həbs-qətimkan tədbiri seçilib və axtarışlarının təmin edilməsindən ötrü müvafiq sənədlər İnterpolun Azərbaycandakı Milli Bürosuna və Daxili İşlər Nazirliyinə təqdim edilib.
Şöbə rəisinin sözlərinə görə, istintaq zamanı iş üzrə ümumilikdə 75 mindən artıq istintaq hərəkəti icra edilib. Onlardan 25 min nəfərə yaxını zərərçəkmiş şəxs və zərərçəkmiş şəxsin hüquqi varisi qismində tanınaraq dindirilib. 6 min nəfərə yaxın şəxs şahid qismində dindirilib, 18 236 nəfər mülki iddiaçı qismində tanınıb. 1000-dən artıq müxtəlif növ ekspertizalar keçirilib.
E.Tağıyev əlavə edib ki, cinayət nəticəsində vətəndaşlara və dövlətə dəymiş maddi zərərin məbləği, ərazilərin işğal altında qalması nəticəsində itirilmiş mənfəətin məbləği, əhalinin öldürülməsi və xəsarət alaraq əmək qabiliyyətini itirməsi nəticəsində onların öz ailələrinə və dövlətə verə biləcəkləri maddi mənfəətin məbləği, öz daimi yaşadıqları yerlərdən məcburən didərgin salınmış əhalinin ölkənin digər müəssisələrə yerləşdirilməsi nəticəsində həmin müəssisələrin fəaliyyətinin pozulması səbəbindən dövlətə, eləcə də hüquqi və fiziki şəxslərə dəymiş maddi zərərin məbləği, işğal nəticəsində Azərbaycan dövlətinə və vətəndaşlarına uzunmüddətli təcavüz nəticəsində itkilərlə əlaqədar dəymiş maddi zərərin məbləğinin beynəlxalq standartlara əsasən müəyyən edilməsi məqsədilə kompleks məhkəmə ekspertizası təyin edilib: “Buna rəyin verilməsi Azərbaycan ərazilərinin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı nəticəsində itki və tələfatların qiymətləndirilməsi üzrə İşçi Qrupa həvalə edilib. İlkin hesablamalara görə, dəymiş maddi ziyan 818 milyard 880 milyon ABŞ dolları təşkil edir. Hazırda qeyd edilən cinayətlərin təşkili və törədilməsində iştirak etmiş digər şəxslərin müəyyən edilib qanunvericiliyə əsasən cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi istiqamətində iş davam etdirilir”.
Bu qanlı münaqişə zamanı ölkəmizə, təbiətimizə dəyən iqtisadi ziyan haqqında danışan ekspertlər bildirirlər ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi nəticəsində Azərbaycana dəymiş maddi zərərlərə nəzər yetirərəkən bir məqamı qeyd etmək vacibdir. Söhbət erməni təcavüzünün Azərbaycanın sosial-iqtisadi həyatına vurduğu zərərin ölkə iqtisadiyyatının bütün sahələrinə mənfi təsir göstərməsindən gedir.
İqtisadçılar qeyd edirlər ki, hesablamalara əsasən, bu münaqişə nəticəsində Azərbaycanın 890 şəhər, kənd və qəsəbəsi işğal edilib. Bundan başqa, işğal edilmiş ərazilərdə 102 min ev, 7000 inzibati bina, 695 səhiyyə müəssisəsi, 693 orta məktəb, 927 kitabxana, 310 sənaye və tikinti müəssisəsi, 464 tarixi abidə və muzey, 6 dövlət teatrı və musiqi studiyası dağıdılıb.
İnfrastruktur və telekommunikasiya sahəsində dəyən ziyanlar haqqında məlumat verən rəsmi qurumlar qeyd edirlər ki, bütün sahələrdə erməni vandalizmi ilə qarşılaşmışıq. Belə ki, 240,4 kilometr dəmir yolu, 800 kilometr avtomobil yolu, 160 körpü, 3 (əsas su anbarı olan “Sərsəng” daxil olmaqla) su anbarı, 2300 kilometr su xətti, 4 (əsas hava limanı olan Xocalı aeroportu daxil olmaqla) hava limanı, 35 qazpaylayıcı şəbəkə, Bakı-Xankəndi-Naxçıvan qaz kəməri, 2500 transformator stansiyaları, 15 min kilometr elektrik xətləri sıradan çıxarılıb, məhv edilib. Telekommunikasiya sahəsində 35 mindən çox abunəçiyə zərər dəyib.
Onu da vurğulayaq ki, işğal altındakı Dağlıq Qarabağ bölgəsi Azərbaycanın kənd təsərrüfatı sahəsində ən böyük regionlarından biri olub. Azərbaycanın yaylaq otlaqlarının təxminən 70%-i işğal altındakı ərazilərdə yerləşir. Ümumiyyətlə, işğal altındakı ərazilərdə taxılçılıq, yem istehsalı, üzümçülük, tütünçülük, kartofçuluq, pambıqçılıq, südçülük, ətçilik, xüsusilə də qoyunçuluq sahələri inkişaf etmişdi.
Kənd təsərrüfatı Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün həmişə böyük əhəmiyyət daşıyıb. Ermənistanın təcavüzü zamanı, yəni 1990-1994-cü illərdə Azərbaycanda ümumdaxili məhsul 63% azalıb. Bunun 43%-i kənd təsərrüfatının payına düşürdü.
Qeyd edilənə görə, Azərbaycanda kənd təsərrüfatı sahəsində çalışan insanların sayı da həmişə yüksək olub (2014-cü il üçün 36,8%). Odur ki, işğal nəticəsində kənd təsərrüfatı sahələrinin itirilməsi Azərbaycanda böyük işsizliyə yol açmışdı. Üstəlik, ölkənin hazırda işğal altında olan ərazilərində kənd təsərrüfatı sahələrində inkişaf və məhsuldarlıq hər zaman yüksək olub. İşgal nəticəsində isə buradakı kənd təsərrüfatı sahəsinə aid istehsalat müəssisələri dağıdılıb. İlkin hesablamalara görə, Ermənistanın təcavüzü nəticəsində Azərbaycana təxminən 60 milyard dollar zərər dəyib.
Ekspertlər vurğulayırlar ki, Ermənistanla yanaşı, üçüncü dövlətlərin də Azərbaycan Respublikasının işğal altındakı ərazilərində qanunsuz iqtisadi və digər fəaliyyətlə məşğul olduğu vurğulanmalıdır. Halbuki, bu, ATƏT və BMT-nin təməl prinsiplərinə ziddir.
Azərbaycan ərazilərini işğal etmiş Ermənistan silahlı qüvvələri bu gün də qanunsuz olaraq Azərbaycan ərazisində qalmaqdadır. Bununla da Ermənistan beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərini pozur.
Ekspertlər qeyd edirlər ki, ermənilər işğal etdikləri torpaqlarımızda infrastruktura ciddi ziyan vurmaqla yanaşı, həm də burada müxtəlif vandalizm aktları həyata keçiriblər.
Onlar qanunsuz olaraq işğal etdikləri ərazilərimizdə infrastruktur və kommunikasiya layihələri həyata keçirməyə cəhd göstərirlər. O cümlədən, bir sıra şirkətlər orada informasiya texnologiyaları və bank sahəsində də fəaliyyət göstərirlər. Erməni bankı olan “Artsakhbank”, “Converse Bank”, “Ardshininvestbank”, “Armbusinessbank”, “Armeconombank”, “Araratbank”, “Unibank” və “Ameriabank”ı misal göstərmək olar.
Ekspertlər vurğulayırlar ki, “Armentel” (Rusiyanın “Bilayn” brendi altında fəaliyyət göstərən “Vimpelcom” mobil operatorunun törəmə şirkəti), “Viva Cell MTS”, “Orange Armenia” (Fransanın “Orange Group France” mobil operatorunun törəmə şirkəti) kimi mobil operatorlar “Karabakh Telecom CJSC” mobil operatoru ilə aşağı tarifli rominq xidməti həyata keçirirlər. Ekspertlər vurğulayırlar ki, işğal altındakı ərazilərdə qanunsuz yolla istehsal olunan məhsullar Ermənistan vasitəsilə beynəlxalq bazarlara ixrac olunur. Dağlıq Qarabağda və ona bitişik, işğal edilmiş digər ərazilərdə istehsal olunan məhsullar Avropa, Rusiya, Ukrayna, ABŞ və başqa ölkələrə “Made in Armenia” kimi ixrac edilir. Bundan başqa, bu məhsullar işğal altındakı ərazilərdə fəaliyyət göstərən, lakin Ermənistanda qeydiyyatdan keçmiş şirkətlər tərəfindən də başqa ölkələrə göndərilir.
Azərbaycanın işğal altındakı Kəlbəcər rayonunda isə qızıl yataqları qanunsuz istismar edilir. Məsələn, Lixtenşteyndə qeydiyyatdan keçmiş “Armenia’s Vallex Group CJSC”nin törəmə şirkəti “Base Metals CJSC” bu sahədə fəaliyyət göstərir. “Gold Star CJSC” şirkəti isə Zəngilan rayonunda qızıl istismarına başlayıb. Bütün bu faktlar beynəlxalq hüququn pozulduğunu açıq-aydın göstərir.
Azərbaycan ərazilərinin işğalı regional əməkdaşlığa ciddi maneədir. Ermənistan öz siyasəti nəticəsində təcrid durumdadır və bu üzdən regional layihələrdə iştirak edə bilmir. Ermənistandan fərqli olaraq, Azərbaycan iqtisadiyyatı sürətlə inkişaf edir. Ölkə energetika və nəqliyyat sahəsində vacib qlobal layihələr həyata keçirir. Bakı-Tiflis-Ceyhan neft kəməri, Bakı-Tiflis-Ərzurum qaz kəməri, TANAP, Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu Ermənistandan yan keçərək tikilib. Bu layihələr Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan arasında mövcud əməkdaşlıq sayəsində reallaşdırılıb.
Ekspertlərin qənaətinə görə, Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğal altında saxlaması təkcə azərbaycanlılara deyil, həm də ermənilərə maddi zərər vurur. Bu vəziyyətin Ermənistan iqtisadiyyatına zərbə vurduğu ortadadır. Ermənistan Azərbaycana qarşı təcavüzkar siyasətinə son qoymadıqca, bütün regional layihələrdən, o cümlədən Cənubi Qafqazda regional əməkdaşlıqdan kənarda qalır.
Əlavə etmək lazımdır ki, Ermənistanın təcavüzü nəticəsində artıq 28 ildir Naxçıvan Muxtar Respublikası blokadadadır. Naxçıvanın blokadası bu regionun iqtisadi potensialının tam həyata keçirilməsinə mane olur. Odur ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasına dəyən maddi zərər də hesablanmalıdır. Bununla yanaşı, bölgənin blokadadan çıxarılması məsələsi müzakirə olunmalı, beynəlxalq təşkilatların bununla bağlı qəbul etdiyi sənədlər gündəmə gətirilməlidir.
Ekspertlər vurğulayırlar ki, Azərbaycana dəymiş ziyanı, bu səbəbdən üzləşdiyi xərcləri hesablayarkən, ölkənin həm birbaşa, həm də dolayı xərcləri nəzərə alınmalıdır. Bu zaman ortaya çıxacaq rəqəm şübhəsiz ki, ilkin hesablanmış xərclərdən bir neçə dəfə çox olacaq.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
