Yeganə Hacıyeva: "Çünki ABŞ-ın yeni administrasiyasının imtina etməyə çalışdığı sistemin beynəlxalq münasibətlərdə alternativi yoxdur"
ABŞ Dövlət Departamenti özünün dünya missiyasından "demokratiya" sözünün çıxarılması məsələsini nəzərdən keçirir. Bu barədə ABŞ-ın nüfuzlu nəşri yazıb. Məqalədə deyilir ki, dövlət katibi Reks Tillersonun tapşırığı ilə hazırlanan missiya bəyannaməsi əvvəlkilərdən fərqlənmir, lakin ABŞ-ın bütün dünyada demokratiyanı yaymaq məqsədi yeni bəyannamədə olmaya bilər.
Ötən cümə günü göndərilmiş daxili emaildən bəlli olur ki, Dövlət Departamentinin icraiyyə komitəsi departamentin məqsəd, missiya və ambisiyalarını müzakirə edib. Yeni bəyannamə layihəsində deyilir: "Biz bütün dünyada Amerika xalqının təhlükəsizlik və firavanlığı maraqlarını yürüdəcəyik."
Qəzet bunu keçənilki bəyannamə ilə müqayisə edib. Orada deyilirdi ki, Dövlət Departamenti "daha əmin-amanlıqlı, çiçəklənən, ədalətli və demokratik dünyanın formalaşdırılmasına çalışacaq".
Dövlət Departamentinin hər iki partiyadan olan keçmiş rəsmiləri bildirirlər ki, yeni bəyannamə layihəsindən "ədalətli" və "demokratik" sözlərinin çıxarılması nə təsadüfdür, nə də xəta.
Corc Buşun prezidentliyi dövründə milli təhlükəsizlik müşavirinin müavini işləmiş Elliott Abrams deyib ki, "ədalət" və "demokratiya" sözlərinin yeni bəyannamə layihəsində olmamasını yalnız bir cür izah etmək olar: "Biz ədalətli və demokratik dünya istəyirdik, indi belə görünür ki, daha istəmirik".
Abrams deyib ki, Dövlət Departamentinin missiya bəyannaməsi mühüm sənəddir, çünki bütün dünya hökumətlərinə və xalqlarına verilən siqnaldır. Yeri gəlmişkən, Tillerson Abramsı departamentə vəzifəyə gətirmək istəsə də, Tramp onun namizədliyini rədd etmişdi.
Abrams deyir ki, bu dəyişiklik "çox ciddi səhvdir və dərhal düzəldilməlidir".
"Əgər səhv düzəldilməsə, bu bəyanat dünyanın bütün diktatorlarının ürəyindən xəbər verəcək" - Abrams bildirib.
Obama administrasiyasında dövlət katibinin demokratiya məsələləri üzrə müavini işləmiş Tom Malinovski deyib ki, missiya bəyannaməsindəki bu dəyişiklik Birləşmiş Ştatları, Rusiya da daxil, ABŞ-ın bir çox düşmənlərinə "yoldaş" edir. Malinovski deyib ki, hazırkı bəyannamə variantı Putinin istədiyi dünyanı nəzərdə tutur. Malinovski əlavə edib ki, bəyannaməyə düzəliş edilməsə, bu dəyişiklik Dövlət Departamentinin öz içərisində çaşqınlıq və vurnuxma yaradacaq.
Tramp özünün inauqurasiya nitqində demişdi ki, Amerika bundan sonra öz həyat tərzini başqalarına qəbul etdirməyəcək, başqa ölkələrin daxili işlərinə qarışmayacaq, əvəzində hər bir kəsə nümunə kimi parlayacaq. Elə Tillersonun özü də bəzi bəyanatlarında bildirib ki, Amerika dəyərlərinin təbliğ olunması Amerikanın milli təhlükəsizlik maraqlarının yürüdülməsinə mane olur. O ötən mart ayında illərdir davam edən ənənəni pozaraq departamentin illik insan haqları hesabatının təqdimatını özü keçirməyib.
ABŞ-ın demokratiyanı başqa ölkələrə ixrac etmək kimi kursundan imtina etməsi nə ilə bağlı ola bilər?
Politoloq Yeganə Hacıyeva qəzetimizə bildirdi ki, bu yeniliyi yeni administrasiyanın kursu kimi qəbul etmək olar: "Hələ prezident seçkilərində namizəd olarkən Donald Tramp ABŞ-ın bütün dünyada demokratik cəmiyyətlər qurulmasına cəhd və səylərini doğru saymadığını dəfələrlə bəyan etdi. İnauqurasiyasından sonra isə istər çıxışlarında, istərsə də rəftar və özünü ifadələrdə Trampın ABŞ-ın bütün dünyada yaymağa çalışdığı fundamental dəyərlərin demokratik dəyərlər daşıyıcısı olmadığının dəfələrlə şahidi olmuşuq. Trampın bir neçə gün öncə baş vermiş polis şiddəti ilə müşayiət olunan bir hadisənin şərhi zamanı polisin şiddətinə haqq qazandırması buna misaldır. ABŞ Dövlət Departamentinin yeni prezidentin administrasiyasının xarici siyasətini həyata keçirən bir orqan kimi demokratik dünyanın formalaşdırılmasına çalışmaq kimi bir fəaliyyəti nəzərə çarpmır.
Son bir neçə ayda ABŞ-ın yeni administrasiyasının beynəlxalq münasibətlərdə atddığı addımlar, istər ənənəvi müttəfiqlər, ənənəvi təsir və maraq dairələri üzrə verdiyi qərarlar çoxlu suallar doğurur. Bura ABŞ-ın ənənəvi müttəfiqi olan İngiltərə və aparıcı Avropa Birliyi ölkələri ilə iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrindəki yeni baxışları, istər ABŞ üçün ənənəvi aktual olan Sakit okean hövzəsi ölkələrindəki maraq və təsir dairələrinə baxışlarını əlavə etmək olar. Həmçinin qlobal istiləşmə əleyhinə layihələrdən imtina ilə bağlı ABŞ-ın yeni administrasiyasının məqsədli və ya qeyri-ixtiyari beynəlxalq münasibətlərdə yeni müstəvi yaratmaq təşəbbüsləri də yeni siyasətin konturlarını ortaya qoyur. Demokratiya və fundamental dəyərlərə sadiqlik ABŞ-ın İkinci Dünya Müharibəsindən sonra beynəlxalq münasibətlərdə özünün formalaşdırdığı, daha sonralar bütün dünyaya yaymağa çalışdığı və bizim bütövlükdə Qərb adlandırdığımız bir sistemin bünövrəsini təşkil edir. ABŞ-ın yeni Dövlət Departamentinin xarici siyasətində demokratik dünyanın formalaşdırılmasından imtinası da məhz yuxarıda qeyd etdiyimiz Qərb sistemindən imtinasının təzahürüdür. Bu, həmçinin, ABŞ-ı beynəlxalq müstəvidə izolyasiyaya apara biləcək bir siyasətdir. Çünki ABŞ-ın yeni administrasiyasının imtina etməyə çalışdığı sistemin beynəlxalq münasibətlərdə alternativi yoxdur".
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
