Turan Rzayev: “İran kimi sahilyanı dövlət nə keçidi dayandıra, nə icazə rejiminə bağlaya, nə də birtərəfli...”
Hörmüz boğazının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün İranla birgə müəssisənin yaradılması imkanlarını nəzərdən keçiririk. Bunu ABŞ Prezidenti Donald Tramp “ABC Nyus”a müsahibəsində deyib.
“Bunu birgə layihə şəklində etməyi düşünürük. Bu, təhlükəsizliyi təmin etməyin bir yoludur”, - Tramp qeyd edib.
Tramp həmçinin qeyd edib ki, ABŞ qüvvələri mümkün razılaşmaların icrasını təmin etmək üçün regionda qalacaq.
Maraqlıdır, dağıdıcı müharibədən sonra bu, realdırmı və İran buna razılaşacaqmı?
Sözügedən məsələni baki-xeber.com-a şərh edən politoloq Turan Rzayev hesab edir ki, Trampın xüsusilə Hörmüz boğazı ilə bağlı dedikləri diqqət çəkir: “Belə ki, atəşkəs dövründə boğazdan keçən gəmilərin İrandan icazə alacağına dair iddialar var. Tehranın “tranzit haqqı” əldə etmək üçün müvafiq prosesin tərtibatı üzərində işlədiyi deyilir. Hətta Oman Sultanlığına da bu imtiyazın veriləcəyi bildirilir. Hörmüz boğazı ətrafında gəzən iddialar, xüsusilə də “tranzit haqq” məsələsi, təhlükəli presedent yaradır. Ümumiyyətlə, boğazın hüquqi statusu çoxdan həll olunub. BMT tərəfindən qəbul edilmiş Dəniz Hüququ Konvensiyasına (UNCLOS) görə, beynəlxalq gəmiçilik üçün istifadə olunan boğazlar üzərində sahilyanı dövlətlərin suverenliyi məhdud xarakter daşıyır və bu məhdudiyyət “tranzit keçid” prinsipi ilə konkretləşdirilir. Hörmüz boğazı coğrafi və funksional baxımdan klassik “beynəlxalq boğaz” kateqoriyasına daxildir. Yəni o iki açıq dəniz və ya müstəsna iqtisadi zona hissəsini birləşdirir, qlobal enerji ticarətinin əsas arteriyalarından biridir. Bu, boğazı avtomatik olaraq Konvensiyanın üçüncü hissəsində təsbit olunmuş tranzit keçid rejiminə tabe edir. Beləliklə, İran kimi sahilyanı dövlət nə keçidi dayandıra, nə icazə rejiminə bağlaya, nə də birtərəfli qaydada fiskal mexanizmlər, məsələn, “tranzit haqqı” tətbiq edə bilər. İranın gəmilərdən əvvəlcədən icazə tələb etməsi və ya keçidi öz milli qanunvericiliyi çərçivəsində şərtləndirməsi beynəlxalq hüququn açıq pozuntusu olacaq. Çünki Hörmüz təbii boğazdır və onun üzərində tətbiq olunan hüquqi rejim kommersiya istismarından deyil, beynəlxalq keçid azadlığından doğur. Əgər Hörmüzdə tranzit ödənişi və ya icazə rejimi legitimləşərsə, bu, digər strateji boğazlarda da oxşar iddiaların ortaya çıxmasına gətirib çıxara bilər”.
Vidadi ORDAHALLI
