Sədrəddin Soltan: "... Müctəba Xameneyinin ali rəhbər vəzifəsini tutması üçün bir sıra göstəriciləri kifayət eləmir"
ABŞ prezidenti Donald Tramp bir neçə gün əvvəl "The New York Times" qəzetinə verdiyi müsahibədə Xameneinin ölümündən sonra İrana rəhbərlik etmək üçün üç çox yaxşı namizədinin olduğunu bildirmişdi. Lakin o, kimin haqqında danışdığını dəqiqləşdirməmişdi.
Əldə olunan məlumata görə, SEPAH-ın təzyiqi altında Ekspertlər Şurası Müctəba Xameneyini İslam Respublikasının növbəti lideri seçib. Hər halda o, bu 3 nəfər arasında Əli Xameneyinin oğlunu nəzərdə tutmurdu. Çünki oğul atanın xəttini davam etdirmək üçün ən real namizə olardır. Hələ müharibədən əvvəl bu namizədin adı mediada hallanırdı. Hazırda Trampın planı və ya proqnozu pozuldu, deyə bilərikmi?
Donald Trumpın "The New York Times"a verdiyi müsahibədə İranın ali rəhbəri Əli Xameneidən sonra ölkəyə rəhbərlik edə biləcək “üç çox yaxşı namizəd”in olduğunu deməsi daha çox siyasi və psixoloji mesaj xarakteri daşıyırdı. O, konkret ad çəkmədiyi üçün bu bəyanatı real, detallı plan kimi yox, ehtimal və ya siyasi mövqe kimi qiymətləndirmək daha düzgündür.
İranın siyasi sistemi fərdi təyinatla deyil, institusional mexanizmlə işləyir. Konstitusiyaya görə ali rəhbərin seçimi Ekspertlər Məclisinin səlahiyyətindədir və proses daxili siyasi balanslar, dini legitimlik və təhlükəsizlik strukturlarının mövqeyi ilə müəyyən olunur. Xarici liderin hansısa “namizədlər” barədə danışması həmin mexanizmə birbaşa təsir göstərmir. Buna görə də bu cür açıqlamalar daha çox informasiya müharibəsi, daxili auditoriyaya mesaj və ya diplomatik təzyiq elementi kimi şərh olunur.
“Planın pozulması” ifadəsi o halda məntiqli olardı ki, ortada konkret, rəsmi və icra mərhələsində olan strategiya mövcud olaydı. Hazırkı vəziyyətdə isə Trampın dedikləri daha çox proqnoz və ya siyasi ritorika təsiri bağışlayır. İran daxilində varislik məsələsi hələ aktiv mərhələyə keçmədiyi və rəsmi proses başlamadığı üçün hər hansı planın reallaşıb-reallaşmadığını demək mümkün deyil.
Belə məsələlərdə əsas dəyişən faktor hadisələrin daxili dinamikasıdır. Əgər İran daxilində gözlənilməz siyasi transformasiya baş versəydi və həmin “üç namizəd”dən heç biri gündəmə gəlməsəydi, o zaman proqnozun səhv çıxdığını demək olardı. Amma indiki mərhələdə bunu “pozulmuş plan” kimi yox, daha çox siyasi mövqe və ehtimal xarakterli bəyanat kimi qiymətləndirmək daha obyektiv yanaşma olar.
Orta Doğu Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri, siyasi şərhçi Sədrəddin Soltan bildirib ki, bu məsələ artıq həll edilib - dünən dini Ekspertlər Şurasının 88 üzvündən biri olan ayətullah Hüseyni bu barədə açıqlama verib: “O, bildirib ki, ali rəhbər və ali rəhbərlik məsələsi ilə bağlı gün təyin edilməyib. Deməli, yeni ali rəhbər hələ də seçilməyib. Digər tərəfdən, İran konstitusiyasına görə üçlük, yəni prezident, Ali Məhkəmənin sədri və Nəzarət Şurasının bir üzvünün iştirakı ilə komissiya yaradılıb. Bu komissiyanın birgə rəyi nəticəsində dini Ekspertlər Şurası tərəfindən müvəqqəti olaraq ayətullah Əlirza Ərafi ali rəhbər təyin edilib. Odur ki, Müctəba Xameneyinin müzakirə edilməsi artıq gecikmiş məsələdir.”
Ekspert onu da əlavə edib ki, Müctəba Xameneyinin ali rəhbər seçilməsi xəbərini Rza Pəhləvinin rəhbərlik etdiyi "Iran International" saytı yayıb. O, bu xəbəri sonradan təkzib edib və redaksiyanın mütəxəssisi bildirib ki, Müctəba Xameneyinin ali rəhbər vəzifəsini tutması üçün bir sıra göstəricilər kifayət etmir: “Ona görə də Müctəba Xameneyi seçilməyib. Əvvəllər də mediada xəbərlər yayılmışdı ki, Əli Xamenei ölərsə və ya onunla bağlı bir problem yaranarsa, oğlu Müctəba Xameneyi onun yerinə təyin ediləcək. Belə bir varislik planının həyata keçirilməsinə dair şayiələr gəzirdi. Rza Pəhləvinin saytı da bu xülyanı öz istəyinə uyğun olaraq tirajlamışdı. Bu yanlış bir xəbərdir, həqiqətdə isə İran ali rəhbər seçmək üçün tələsmir. Müvəqqəti olaraq Ərafi seçilib, şurada konstitusiyaya uyğun olaraq komissiya da var və prezidentin rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərirlər.
Müvəqqəti ali rəhbər təyin edilən Ərafi də sıradan bir adam deyil. O, Əl-Mustafa Beynəlxalq Universitetinin rəhbəri olub. Əl-Mustafa Beynəlxalq Universiteti isə dünya miqyasında İranın ideologiyasını və siyasətini din pərdəsi altında yayan bir nömrəli elm ocağıdır. Ona ABŞ tərəfindən sanksiya tətbiq edilib. Eləcə də bir neçə il öncə Almaniyada aşkarlanmış 700 nəfər agentin bu universitetlə əlaqəsinin olduğu təsdiqlənmişdi. Əl-Mustafa Beynəlxalq Universiteti isə SEPAH-la əlaqədar bir qurumdur. Deməli, Ərafi də SEPAH-ın əsas fiqurlarından biridir. Digər tərəfdən, Ərafi Ruhullah Xomeyninin və Əli Xameneinin yetişdirməsidir – mərhum ali liderin ən yaxın adamlarından biri olub.”
Akif NƏSİRLİ
