ABŞ prezidenti Donald Tramp etirazçıları qorumaq məqsədi ilə son iki həftə ərzində İranı yeddi dəfə hərbi əməliyyatla hədələyib ki, bu da, bəzi ekspertlərə görə, Cənubi Qafqaz, Orta Asiya və Yaxın Şərqin bəzi ölkələrində sabitliyi poza bilər.
Tramp amerikalıları və müttəfiqlərini İranı tərk etməyə çağırıb. O, həmçinin iqtisadi böhrandan narazı olan etirazçılara dəstək ifadə edib. İranla yanşı, bundan ruslar da ciddi narahat olub. Məsələn, "Sputnik" porltaı yazır: "Kömək yoldadır", Amerika "yardımı" kimi məsələlər İrana "rəngli inqilab", yeni qarışıqlıqlar və fəlakətlər vəd edir. Qonşu ölkələr də bundan əziyyət çəkəcək. Tehran "bərabər hüquqlar və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan ədalətli danışıqlara" hazır olduğunu bəyan etsə də, Vaşinqton məsələyə fərqli yanaşır. Yanvarın 12-də Pentaqon Trampa İrana qarşı geniş çeşiddə zərbə variantları təqdim edib. Amerikalılar Avropa müttəfiqlərindən İslam Respublikasındakı hədəflər barədə kəşfiyyat məlumatları istəyiblər. "The Washington Post" qəzetinin məlumatına görə, prioritet hədəflər dövlət və təhlükəsizlik qüvvələrinin rəhbərləri olacaq. Xatırladaq ki, Tramp administrasiyası ilə əvvəlki danışıqlar (2025-ci ilin iyun ayında) Pentaqon və İsrail hava qüvvələrinin İranın hərbi-siyasi rəhbərliyinə və nüvə obyektlərinə zərbələri ilə başa çatmışdı. CNN xatırladır: "12 günlük müharibə zamanı İranın yüksək rütbəli hərbi liderlərinin xeyli hissəsi öldürüldü". Tarixin təkrarlanması ehtimalı var. İsrail buna yaxındır - İsrail Müdafiə Qüvvələrinin təyyarələri və bütün əməliyyat bölmələri yüksək hazırlıq vəziyyətindədir. İranın Hörmüz boğazında gəmiçilik kanalını bağlaması təhlükəsi artır və qlobal neft qiymətləri müvafiq olaraq yüksəlir. Bu arada, Donald Tramp Tehranla bütün ticarəti 25% tariflərlə "qadağan etməyə" çalışır. ABŞ prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkov 1979-cu ildə devrilmiş "uzaq müxalifət lideri", vəliəhd şahzadə Rza Pəhləvi ilə gizli şəkildə əlaqə saxlayır. Amerika Neft İnstitutunun baş direktoru Mayk Sommers hökumət dəyişikliyi halında Amerika neft istehsalçılarının İranda "sabitləşdirici qüvvə" olmağa hazır olduğunu qeyd edir. Avropa "İran rejiminin süqutuna" qədər günləri sayır.
Bu yanaşmanın məqsədi (beynəlxalq hüquq hüdudlarından kənara çıxmaqla) "itaətsiz" olanlara: Ayətullah Xameneiyə, SEPAH-a və İran neftinin ən böyük alıcılarına - Çin və Hindistana zərər vermək, onlardan qisas almaqdır. Lakin Amerika ordusunun "yerdəki" imkanları son dərəcə məhduddur. Fars körfəzi bölgəsindəki ABŞ dəniz qüvvələri Venesuela sahillərində "armada"nın yerləşdirilməsi ilə "tükənib". Uzaq mənzilli raketlər ata bilən yalnız bir neçə Amerika esminesi və sualtı qayığı İranın yaxınlığındadır. Ən yaxın təyyarədaşıyan zərbə qrupu Cənubi Çin dənizində, təyyarədaşıyan “USS Abraham Linkoln” ilə birlikdədir. Zərbə təyyarələri Yaxın Şərqdəki Amerika bazalarında səpələnib və hətta “B-2 Spirit” strateji gizli bombardmançı təyyarələrinin kontinental ABŞ-dan havalanması da uğura zəmanət vermir. 22 iyun 2025-ci ildə yeddi ABŞ B-2 strateji bombardmançı təyyarəsinin İranın üç nüvə mərkəzinə endirdiyi zərbə Trampın sülhməramlı fəaliyyəti ilə bağlı bütün illüziyaları dağıtsa da, Tehranın xarici və daxili siyasətini dəyişdirə bilmədi. Bu gün İran Amerikanın təcavüzü halında ABŞ və müttəfiqlərinin hərbi bazalarına raket zərbələri endirməklə hədələyir. Bir neçə Yaxın Şərq ölkəsi (Səudiyyə Ərəbistanı, Oman, Qətər) beynəlxalq neft bazarında qarışıqlığın qarşısını almaq üçün ABŞ-ı İrana zərbə endirməməyə çağırıb. Hərbi əməliyyat, şübhəsiz ki, Cənubi Qafqaz və Orta Asiya ölkələrini bürüyəcək. Cəmi bir ay əvvəl İran prezidenti Məsud Pezeşkianın milyardlarla dollarlıq ticarət və iqtisadi əməkdaşlığı təşviq etdiyi yerlər var. Tarixin miqyası sarsılır, lakin Tramp gözlənilən şəkildə "Amerika böyüklüyü"nün lehinə qərar verəcək. Qədim Roma Katosunu ifadə etsək, sağlam düşüncəyə və məhv etmək üçün resursların olmamasına baxmayaraq, "Tehran məhv edilməlidir". ABŞ xarici siyasətindəki davamlılıq olduqca aydındır. Amerikanın "Responsible Statecraft" nəşri qeyd edir: "İran qeyri-sabit tarazlıq dövrünə qədəm qoyub". Buna baxmayaraq, o, bəşəriyyət tarixinin ən qədim dövlətlərindən və ən "fundamental" cəmiyyətlərindən biridir. İranın Amerika neft koloniyasına çevrilməsi yaxın gələcəkdə mümkün deyil. İslam Respublikasının hipotetik süqutu Rusiyanın cənubdakı təhlükəsizliyi üçün fundamental təhdiddir. Buna görə də, Moskva sərt şərtlərə və vəziyyətə baxmayaraq, Tehranla ikitərəfli strateji tərəfdaşlıq inkişaf etdirməyə hazırdır”. Bu arada isə İranın İrəvandakı səfiri Xəlil Şirqolami bildirib ki, Tehranda Ermənistanın İrana düşmən qüvvələrin fəaliyyət mərkəzinə çevrildiyi təəssüratı formalaşır: "İrandakı hadisələr İsrail və ABŞ tərəfindən ölkəmizi bölmək məqsədi ilə planlaşdırılır və əgər bu baş verərsə, əminliklə deyə bilərəm ki, Ermənistan uduzanlardan biri olacaq". O bildirib ki, altı gündür - saat 18:00-dan 21:00-dək - bir qrup şəxs İrəvandakı səfirliyin qarşısında ədəbsiz və təhqiramiz ifadələrlə müşayiət olunan etiraz aksiyaları keçirir: "Biz dəfələrlə Ermənistanın müvafiq orqanlarına şikayətimizi bildirmişik, lakin piketçilər cəzasızlıqla hərəkət edirlər. Ən çətin anlarda biz Ermənistan xalqının və hökumətinin yanında olmuşuq. Bunun bir çox nümunəsi var. Bu gün biz çətin vəziyyətdəyik. Və İranın Ermənistandakı səfirliyinin qarşısında baş verən hadisələr İran xalqının tarixi yaddaşında həkk olunacaq. Düşünürəm ki, özümü aydın şəkildə göstərdim". O qeyd edib ki, diplomatlar narahatlıqlarını erməni tərəfdaşlarına çatdırıblar və ümid edirlər ki, Ermənistan heç vaxt İran üçün təhlükə mənbəyinə çevrilməyəcək. Xatırladaq ki,
İranda etirazlar 2025-ci ilin dekabr ayının sonlarında yerli valyuta olan İran rialının devalvasiyası səbəbindən başlayıb. Əvvəlcə əsas mövzu valyuta məzənnəsindəki kəskin dalğalanmalar və onların topdan və pərakəndə satış qiymətlərinə təsiri olub. Lakin etirazlar sonradan İranın bir neçə şəhərində iğtişaşlara və polislə toqquşmalara çevrilib və şüarlar ölkədəki mövcud siyasi sistemə qarşı çevrilib. Etirazçılar arasında 1979-cu ildə devrilmiş İran şahının oğlu Rza Pəhləvinin tərəfdarları da var. İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası ABŞ və İsraili İslam Respublikasında iğtişaşları təşkil etməkdə günahlandırıb. İran Xarici İşlər Nazirliyi ABŞ və İsrailin daxili işlərinə müdaxilə ilə bağlı təkzibolunmaz dəlillərin olduğunu bildirib. ABŞ prezidenti Donald Tramp hətta etirazçılara açıq şəkildə müraciət edərək, onları hökumət binalarını ələ keçirməyə çağırıb.
Tahir TAĞIYEV
